Η ψηφιοποίηση είναι μια δημοφιλής στις μέρες μας λέξη, κατά κύριο λόγο με θετικό πρόσημο. Συνδέθηκε για παράδειγμα με την εξάλειψη της γραφειοκρατίας στις συναλλαγές με το κρατικό μηχανισμό. Ή με τις ευκολίες που προσφέρουν τα ψηφιακά και διασυνδεδεμένα εργαλεία: από την εύρεση πληροφοριών σε μηχανές αναζήτησης, τις online παραγγελίες σε κάθε λογής πλατφόρμες, μέχρι το άνοιγμα του θερμοσίφωνα απομακρυσμένα με το κινητό. Ακόμα με το εξωφρενικά εθιστικό παραθυράκι προς το παράλληλο σύμπαν της ψηφιακής αναπαράστασης που λέγεται social media. Με την υποθετικά απεριόριστη χωρητικότητα του “cloud” και αισίως με τις εξίσου υποθετικά άπειρες δυνατότητες της τεχνητής στατιστικής σούπας που καταχρηστικά τιτλοφορείται “νοημοσύνη” (ΑΙ).
Για να κατανοήσουμε, τεχνικά και μη, τι σημαίνει η διαδικασία της ψηφιοποίησης μπορούμε να εξετάσουμε τις επιμέρους λειτουργίες και συστατικά της. Η ψηφιοποίηση μπορεί να νοηθεί ως μια συνεχής διαδικασία με δύο άξονες στο τεχνικό πεδίο: την συσσώρευση δεδομένων (data accumulation) (καθόλου ασύνδετης με την συσσώρευση κεφαλαίου) και τον υπολογισμό (computation) πάνω στα δεδομένα αυτά για την εξαγωγή μοτίβων, συμπερασμάτων, νέων δεδομένων ή κέρδους. Ταυτόχρονα, μεταφέροντας την ματιά μας στο κοινωνικό πεδίο, η ψηφιοποίηση είναι η εντεινόμενη διαμεσολάβηση των υπολογιστικών μηχανών σε πτυχές της ζώης μας. Συνήθως αυτό μεταφράζεται στην αντικατάσταση της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης με ψηφιακές διεπαφές (interfaces).
Ας φέρουμε ένα απλό παράδειγμα που απαντάται γύρω μας καθημερινά: τη χρήση του Google Maps για πλοήγηση ή/και αναζήτηση ενός συγκεκριμένου σημείου ενδιαφέροντος, πχ πάρκου. Η υπόσχεση της ευκολίας ενός τέτοιου μέσου δρα ως θέλγητρο σε βαθμό που το “ρωτώντας πας στην πόλη” φαντάζει σήμερα ακατανόητο. Η εφαρμογή βασίστηκε σε ένα αρχικό σύνολο δεδομένων (τον χάρτη), αλλά η χρήση της προσφέρει συνεχώς καινούρια δεδομένα (και κέρδη) στην μεγα-εταιρεία. Πάνω σε αυτά πραγματοποιούνται υπολογισμοί (πχ μια διαδρομή στην πόλη), εξάγονται συμπεριφορικά μοτίβα και τελικά νέα δεδομένα προς οικονομική εκμετάλλευση. Ρίχνοντας κλεφτές ματιές στην οθόνη, κινούμαστε μεν στο χώρο αλλά εντός της ατομικής μας σφαίρας, “μια φούσκας που μας καθιστά άτρωτους απέναντι σε κάθε επαφή και επιπλέον αποτελεί τον τέλειο ρουφιάνο”(1).
Η ανάπτυξη και επίδραση της ψηφιοποίησης συναρτάται άμεσα με την (δια)συνδεσιμότητα. Δηλαδή τη ροής της ψηφιακής πληροφορίας μεταξύ συνδεδεμένων μηχανών αλλά και μεταξύ αθρώπου-μηχανής. Το ψηφιακό και η διασύνδεση μπορεί να εκκινούν ως ανεξάρτητες έννοιες, όμως περιπλέκονται, αλληλοενισχύονται και τελικά δρουν αδιαχώριστα.
Αναζητώντας τη γενεαλογία της ψηφιακής διασύνδεσης, θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε από την αυγή του μεταπολεμικού κόσμου όταν ο Robert Wiener εισάγει τον όρο cybernetics – κυβερνητική – μιλώντας για τη σημασία του ελέγχου και της επικοινωνίας στα όντα και τις μηχανές. Ο Wiener μαζί με τους Shannon, Bateson, von Neumann έχοντας σημαντική συνεισφορά σε διάφορους επιστημονικούς κλάδους (μαθηματικά, θεωρία πληροφορίας, ανθρωπολογία, υπολογιστές) θέσαν τα θεμέλια της κυβερνητικής (cybernetics) ως μια νέα επιστήμη άσκησης εξουσίας. Η κυβερνητική θα επηρεάσει και άλλους κλάδους, όπως τη βιολογία, την πληροφορική, την κοινωνιολογία και τις γνωσιακές επιστήμες, και θα διαμορφώσει το επιστημο-ιδεολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εξελίχθηκε ο σύγχρονος ψηφιακός διασυνδεδεμένος κόσμος. Απότοκα αυτού είναι το διαδίκτυο, τα ολιγοπώλια του γνωσιακού καπιταλισμού (2), ο καπιταλισμός της επιτήρησης, οι τρέχουσες εξελίξεις στην τεχνητή “νοημοσύνη”. Ακόμα, μια διάχυτη αίσθηση κορεσμού από τον όγκο πληροφορίας γύρω μας αλλά και απομόνωσης μέσω της εξατομικευμένης βίωσης του ψηφιακού.
Datacenters, το πολύ υλικό αποτύπωμα του ψηφιακού κόσμου
Ο ψηφιακός κόσμος συχνά αντιμετωπίζεται σαν κάτι άυλο. Σε έναν μεγάλο βαθμό αυτό οφείλεται στο ότι η ψηφιοποίηση, τεχνικά και σημασιολογικά, βασίζεται σε μια στοίβα από θεωρητικές αφαιρέσεις (abstractions), όπως τα πρωτόκολλα και οι αλγόριθμοι. Αυτή η κοσμολογία του ψηφιακού προσπαθεί να εντυπώσει στο δημόσιο διάλογο τις δίχως όρια δυνατότητες και τον “πράσινο” χαρακτήρα του. Εξάλλου η ψηφιοποίηση επισείεται σαν ένα από τα αποτελεσματικά μέσα για αντιμετώπιση της “κλιματικής κρίσης”. Το Παγκόσμιο Οικονομικό Φορούμ σημειώνει εμφατικά “οι ψηφιακές λύσεις μπορούν να μειώσουν τις εκπομπές παγκοσμίως έως και 20%”. Σχολιάζοντας το report της Παγκόσμιας Τράπεζας για τον “Πράσινο Ψηφιακό Μετασχηματισμό” ο διευθυντής της ανέφερε πως “εφάρμοζοντας ψηφιακές τεχνολογίες στη δράση για το κλίμα βοηθάμε στην εξάλειψη της φτώχειας σε ένα βιώσιμο πλανήτη.”
Αυτή η φενάκη καταρρίπτεται εύκολα. Αρκεί να ανακαλέσουμε τα βασικά συστατικά της ψηφιοποίησης που προαναφέραμε και να αναζητήσουμε τα σημεία που πραγματοποιείται η συσσώρευση των δεδομένων και οι υπολογισμοί: τα datacenters (κέντρα δεδομένων).
Αν τα καλώδια που ζώνουν τον πλανήτη είναι το κυκλοφορικό σύστημα του internet, τα datacenters είναι τα ζωτικά του όργανα. Είναι εκεί που “ζουν” όλες οι ψηφιακές υπηρεσίες και πλατφόρμες που καταναλώνουμε καθημερινά, από το “cloud” μέχρι τα “social media”, από το “Netflix” μέχρι το “AI”. Πρόκειται για βιομηχανικές εγκατάστασεις που ποικίλλουν σε μέγεθος και πυκνότητα υπολογιστικής ισχύος. Εκεί στοιβάζονται πολλές χιλιάδες μηχανήματα, κατά κύριο λόγο υπολογιστές ειδικού σκοπού(servers) για την αποθήκευση και επεξεργασία δεδομένων. Στα ιδιότυπα αυτά εργοστάσια παράγεται το ψηφιακό προϊόν.
Κεντρικό ζήτημα στα datacenter είναι η κατανάλωση ενέργειας, τόσο για την λειτουργία των μηχανημάτων καθεαυτών όσο και για την ψύξη τους. Σε ένα πλαίσιο όπου η αύξηση του κέρδους είναι αυτοσκοπός, οι μεγα-εταιρείες περιεχομένου στοχεύουν στην ανάπτυξη νέων υπηρεσιών και οι μεγα-εταιρείες που κατασκευάζουν υποδομές στην ανάπτυξη των datacenters και των διασυνδέσεων. Σε ό,τι αφορά τους τεχνολογικούς γίγαντες Microsoft, Google, Amazon, Meta (και όχι μόνο) αυτοί υποδύονται και τους δύο ρόλους, παράγοντας δυσθεώρητη υπεραξία από τις υπηρεσίες αλλά ταυτόχρονα ελέγχοντας τις υποδομές. Και καθώς οι μηχανικοί στοχεύουν στην αύξηση της πυκνότητας ισχύος ανά μηχάνημα ή συστοιχία μηχανημάτων οι απαιτήσεις για ψύξη αυξάνονται αναλόγως, σε ένα ατέρμονο σπιράλ ενεργειακής σπατάλης. Σύμφωνα με (μάλλον μετριοπαθείς) εκτιμήσεις (3), η ενεργειακή κατανάλωση για την λειτουργία των datacenter μόνο στις ΗΠΑ αναμένεται να φτάσει τα 35 GW το 2030, διπλασιάζοντας τον αριθμό σε σχέση με το 2022.
Η ψύξη αποτελεί ξεχωριστή πρόκληση καθώς πέρα από την κατανάλωση ενέργειας απαιτεί και χρήση υγρού για την απαγωγή θερμότητας. Πολύ συχνά το υγρό αυτό είναι …νερό, αφού κατά δήλωση των επιχειρήσεων και των μηχανικών τους αποτελεί το πλέον αποδοτικό και φτηνό μέσο . Μεγάλα datacenter στις ΗΠΑ μπορεί να καταναλώσουν εκατομμύρια(!) κυβικά νερό την ημέρα (4). Καθόλου τυχαία αυτό αποτελεί σημείο συγκρούσεων μεταξύ των καπιταλιστικών κολοσσών που κατασκευάζουν και διαχειρίζονται τα datacenter και των τοπικών κοινοτήτων που υφίστανται τις επιπτώσεις εντονότερων περιόδων ξηρασίας. Από τον ποταμό Colorado και την Αριζόνα μέχρι τον υπόγειο υδροφόρο στη Νότια Καρολίνα, και από την Αραγωνία της Ισπανίας μέχρι την Χιλή, τα υπάρχοντα ή σχεδιαζόμενα datacenter αποτελούν μια πραγματική απειλή για τα υδάτινα αποθέματα της κάθε περιοχής. (5) Ενδεικτικά, η Microsoft ανέφερε ότι η χρήση νερού για τα datacenters της αυξήθηκε κατά 34% μεταξύ 2021 και 2022, η Google κατανάλωσε 6 δισεκατομμύρια γαλόνια νερό το 2022 και το Facebook άλλο 1,5 δις. Σε παγκόσμια κλίμακα, τα datacenter φαίνεται να χρειάστηκαν 175 δις λίτρα νερού για το 2023, ενώ η προβλεπόμενη κατανάλωση μέχρι το 2030 θα είναι 3 ή 4 φορές πάνω. (11)
Αν και στον ελλαδικό χώρο δεν έχουμε το πλήθος και το μέγεθος των datacenter που συνταντώνται στις ΗΠΑ και αλλού, το ελληνικό κράτος πασχίζει να προσελκύσει σχετικές επενδύσεις προσφέροντας γη, ύδωρ και φτηνή ενέργεια. Το ενδιαφέρον κολοσσών όπως η Microsoft που ήδη κατασκευάζει τέτοια μονάδα στα Σπάτα, φαίνεται να σχετίζεται με την γενικότερη τοποθέτηση του ελληνικού κράτους ως κόμβου ροών (ενέργειας, καλωδίων, μεταναστών, φτηνού εργατικού δυναμικού) ανάμεσα στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή.
Σε μια εποχή που κυριαρχεί το ζήτημα της αύξησης της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη, της ξηρασίας αλλά και της διαχείρισης του νερού, τα datacenters και η περαιτέρω ανάπτυξή ανάλογων υποδομών, προεξέχουν ως ένας ακόμα παραλογισμός της καπιταλιστικής εποχής. Κατανάλωση ενέργειας και παραγωγή θερμότητας για τη λειτουργία τους και ακολούθως κατανάλωση ενέργειας και νερού για την ψύξη τους.
“[…] Από τη Google μέχρι τη Vinci, κι από την Amazon μέχρι τη Veolia. […] Μέσα στο σύγχρονο χάος, τον θρυμματισμό των θεσμών, τον θάνατο της πολιτικής, υπάρχει μια απόλυτα επικερδής αγορά για τις δυνάμεις που κατασκευάζουν και εμπορεύονται υποδομές και για τους γίγαντες του Ίντερνετ. Ένας ολοκληρωτικά κατακερματισμένος κόσμος παραμένει πλήρως διαχειρίσιμος μέσω της κυβερνητικής (cybernetics). Η διάσπασή του είναι μάλιστα η προϋπόθεση για την παντοδυναμία αυτών που διαχειρίζοναι τους διαύλους επικοινωνίας” (6) (7)
Τεχνητή Νοημοσύνη – ΑΙ
H τεχνητή “νοημοσύνη” είναι μια παλιά ιδέα, υποκλάδος της κυβερνητικής (cybernetics). Πολύ πρόσφατα όμως, κάποιες ερευνητικές καινοτομίες καθώς και η υπολογιστική ισχύς των μοντέρνων chips, επέτρεψαν την ανάπτυξη μεγάλων γλωσσικών μοντέλων που είναι αρκετά πειστικά στην αλληλεπίδραση. Υπεραπλουστεύοντας, οι μηχανές “εκπαιδεύονται” καταναλώνοντας τεράστιο όγκο δεδομένων ώστε να παράγουν δυναμικά απαντήσεις που στατιστικά είναι πολύ κοντά σε αυτές που θα ανέμενε ο άνθρωπος. Έτσι έχουμε τις δημοφιλείς πλέον εφαρμογές chat που επιστρέφουν αληθοφανείς για κάθε πιθανό θέμα, κάτι που με μια πρώτη ματιά παραπλανεί ως νοημοσύνη.
Οι μεγα-εταιρείες που αυτή τη στιγμή οδηγούν τις εξελίξεις στο ΑΙ δρουν σε μεγάλο βαθμό ανεξέλεγκτα, επιδιδόμενες σε μια κούρσα εξοπλισμών (arms race). Οι συνέπειες αυτής της κούρσας αλλά και οι προεκτάσεις της ενσωμάτωσης του ΑΙ στην εργασία, στην διακυβέρνηση, στις κοινωνικές σχέσεις, στην επαλήθευση των πληροφοριών, ακόμα και στις γνωσιακές ικανότητές μας, ξεφεύγουν κατά πολύ από το παρόν άρθρο. Μπορούμε απλά να σημειώσουμε ότι η εφαρμογή του ΑΙ με τους διαφαινόμενους όρους θα λειτουργήσει “ως ενισχυτής της υπάρχουσας ανισότητας και αδικίας, βαθαίνοντας τους υπάρχοντες διαχωρισμούς στο δρόμο προς έναν αλγοριθμικό αυταρχισμό”. “Πέρα από είδος υπολογισμού, είναι επίσης ένας τύπος παραγωγής γνώσης, ένα παράδειγμα κοινωνικής οργάνωσης και ένα πολιτικό project” (8).
Εστιάζοντας στο περιβαλλοντικό του αποτύπωμα, είναι δεδομένο ότι το AI θα επιδράσει ενισχυτικά στην τάση ανάπτυξης datacenter και υποδομών, και συνεπώς θα επιδεινώσει όλες τις παραμέτρους που περιγράψαμε προηγουμένως, από την κατανάλωση ενέργειας μέχρι την έκλυση θερμότητας και την κατανάλωση νερού. Σύμφωνα με δημοσιεύματα της Google, “η Μηχανική Μάθηση (Machine Learning) θα απαιτεί περισσότερα από 500kW ανά ικρίωμα (rack) πριν το 2030.[…] Είμαστε ενθουσιασμένοι που μπορούμε να υποτηρίξουμε εως και 1MW ανά rack”. (9) (10) Και καθώς οι τεχνο-γίγαντες του διαδικτύου έχουν υποσχεθεί να είναι κλιματικά ουδέτεροι μέχρι το 2030, υπογράφοντας την ευρωπαϊκή συνθήκη για “Κλιματικά Ουδέτερα” datacenter, πρέπει να συγκεράσουν την αυξανόμενη ζήτηση για ενέργεια για τα ΑΙ μπλιχλιμπίδια, την αδιάλειπτη λειτουργία των datacenter και τη μείωση εκπομπών ρύπων CO2. Έτσι, επαναφέρουν στο τραπέζι το ζήτημα της πυρηνικής ενέργειας, ως μια “καθαρής ενέργειας”, επιχειρώντας να λησμονηθούν οι ολέθριες συνέπειες της χρήσης της. (11)
Συνοψίζοντας, η ψηφιακή τεχνολογία και συνδεσιμότητα που κυριαρχούν στον κόσμο που φτιάχνεται γύρω μας έχουν ένα πολύ υλικό αποτύπωμα στον πραγματικό κόσμο. Η κατασκευή και λειτουργία τέτοιων υποδομών, συνδέεται άμεσα με τα επίδικα των αγώνων ενάντια στη λεηλασία της φύσης, με τα ερωτήματα που τίθεται για την ενέργεια και τη διαχείριση του νερού. Αγνοώντας τις κραυγές για την ψηφιακή επαγγελία, επί της ουσίας καλούμαστε να απαντήσουμε σε τι κόσμο θέλουμε να ζήσουμε. Στην καπιταλιστική έρημο της ψηφιακής αναπαράστασης ή …
Παραπομπές
(1) Αόρατη Επιτροπή, “Τώρα”, 2017, https://theanarchistlibrary.org/library/the-invisible-committe-now
(2) Νίκος Σμυρναίος, “Πολιτική Οικονομία του Διαδικτυακού Ολιγοπωλίου : από την ψηφιακή επανάσταση στον γνωσιακό καπιταλισμό”, https://skytal.es/blog/index.html%3Fp=588.html
(3) McKinsey & Co, αναφορά του 2023
(4) https://utulsa.edu/news/data-centers-draining-resources-in-water-stressed-communities/
(5) https://www.source-material.org/amazon-microsoft-google-trump-data-centres-water-use/
(6) Αόρατη Επιτροπή, “Τώρα”
(7) Η Vinci είναι πολυεθνικός κολοσσός που δραστηριοποιείται σε όλο τον κόσμο στον κατασκευαστικό τομέα. Ανάμεσα σε άλλα γνωστή για την απόπειρα καταστροφής οικότοπων στη Notre-Dame-des-Landes στη Γαλλία για την κατασκευή αεροδρομίου, στην οποία εναντιώθηκε ο αγώνας της ZAD . H Veolia είναι πολυεθνική εταιρεία που κάνει μπίζνες με τη διαχείριση του νερού, διαχείριση αποβλήτων και ενέργεια. Η ανάμειξή της εκτείνεται από περιβαλλοντικά εγκλήματα μέχρι συνέργεια σε εγκλήματα κατά του παλαιστινιακού λαού.
(8) Resisting AI : An Anti-fascist Approach to Artificial Intelligence, McQuillan, 2022
(9) To rack ή ικρίωμα είναι μονάδα οργάνωσης των datacenter. Σε ένα rack στοιβάζονται δεκάδες servers.
(11) https://www.greenpeace.de/publikationen/20250514-greenpeace-studie-umweltauswirkungen-ki-eng.pdf