Στη μέση του καφενείου μία ξυλόσομπα Νόρμα – από εκείνη την φουρνιά που έβγαλε το εργοστάσιο του Χατζηδημουλά στην Θεσσαλονίκη την δεκαετία του ‘30 – τσιτσίριζε και έσπαγε την υγρασία που ήδη προλόγιζε το φθινόπωρο. Αν και τα χρόνια ήταν γραμμένα πάνω στο μαντέμι της, δεν της έλειπε η φροντίδα που την έκανε λειτουργική. Από τον ίδιο χυτοσίδηρο του εργοστασίου που έβγαιναν αυτές οι ξυλόσομπες είχε φτιαχτεί και η γέφυρα του Αξιού, δίνοντας ένα ιστορικό κίνητρο για τη συντήρησή της. Κάποιες ψιχάλες χτυπούσαν στο γυαλί κατά κύματα, σαν ζαριές. Μέσα, σε μία γωνιά, δύο ταβλαδόροι έριχναν τα ζάρια σχεδόν αθόρυβα, σαν ελαφριές ψιχάλες πάνω στο ξύλο. Τσιγαρίλα και ποτισμένο τσίπουρο, ξαναζεσταμένο φθηνό ξύλο και τηγανίλα. Η Κική, φιλόξενη, ακούγοντας τη συζήτηση, παρεμβαίνει. Ζητάει λίγο χρόνο για να βρει να μου βάλει να ακούσω κάτι. Ένας τσάμικος, το λαούτο του Χρήστου Ζώτου και η φωνή του Γιάννη Δαρή, ξεκινούν να αφηγούνται για το κακό το μεγάλο που έγινε στα έργα του Αχελώου, όπου σκοτώθηκαν πολλά παιδιά. Σε αυτά εδώ τα μέρη, στο μεταίχμιο της κεντρικής με την δυτική Ελλάδα, εδώ όπου μόνο τρία περάσματα εξασφαλίζουν την διέλευση ανάμεσα στις δύο γεωγραφίες, οι μύθοι, η λαϊκή θυμοσοφία και η βιωματική σχέση των ανθρώπων με τον Αχελώο τις τελευταίες δεκαετίες έχουν παραχωρήσει τη θέση τους σε συζητήσεις γύρω από έργα, μικρά και μεγάλα φράγματα, εκτροπές. Κάποτε, ο Αχελώος και οι ορεσίβιοι πολιτισμοί που αναπτύχθηκαν στο διάβα του είχαν την ορμή των νερών του, που σμίλευαν κουλτούρες και ανθρώπους. Σήμερα, κάθε φράγμα και μία στάση για να διηγηθείς ιστορίες των ανθρώπινων βιομηχανικών παρεμβάσεων στον ρου του.
Αχελώος
Στη μέση του καφενείου μία ξυλόσομπα Νόρμα – από εκείνη την φουρνιά που έβγαλε το εργοστάσιο του Χατζηδημουλά στην Θεσσαλονίκη την δεκαετία του ‘30 – τσιτσίριζε και έσπαγε την υγρασία που ήδη προλόγιζε το φθινόπωρο. Αν και τα χρόνια ήταν γραμμένα πάνω στο μαντέμι της, δεν της έλειπε η φροντίδα που την έκανε λειτουργική. Από τον ίδιο χυτοσίδηρο του εργοστασίου που έβγαιναν αυτές οι ξυλόσομπες είχε φτιαχτεί και η γέφυρα του Αξιού, δίνοντας ένα ιστορικό κίνητρο για τη συντήρησή της. Κάποιες ψιχάλες χτυπούσαν στο γυαλί κατά κύματα, σαν ζαριές. Μέσα, σε μία γωνιά, δύο ταβλαδόροι έριχναν τα ζάρια σχεδόν αθόρυβα, σαν ελαφριές ψιχάλες πάνω στο ξύλο. Τσιγαρίλα και ποτισμένο τσίπουρο, ξαναζεσταμένο φθηνό ξύλο και τηγανίλα. Η Κική, φιλόξενη, ακούγοντας τη συζήτηση, παρεμβαίνει. Ζητάει λίγο χρόνο για να βρει να μου βάλει να ακούσω κάτι. Ένας τσάμικος, το λαούτο του Χρήστου Ζώτου και η φωνή του Γιάννη Δαρή, ξεκινούν να αφηγούνται για το κακό το μεγάλο που έγινε στα έργα του Αχελώου, όπου σκοτώθηκαν πολλά παιδιά. Σε αυτά εδώ τα μέρη, στο μεταίχμιο της κεντρικής με την δυτική Ελλάδα, εδώ όπου μόνο τρία περάσματα εξασφαλίζουν την διέλευση ανάμεσα στις δύο γεωγραφίες, οι μύθοι, η λαϊκή θυμοσοφία και η βιωματική σχέση των ανθρώπων με τον Αχελώο τις τελευταίες δεκαετίες έχουν παραχωρήσει τη θέση τους σε συζητήσεις γύρω από έργα, μικρά και μεγάλα φράγματα, εκτροπές. Κάποτε, ο Αχελώος και οι ορεσίβιοι πολιτισμοί που αναπτύχθηκαν στο διάβα του είχαν την ορμή των νερών του, που σμίλευαν κουλτούρες και ανθρώπους. Σήμερα, κάθε φράγμα και μία στάση για να διηγηθείς ιστορίες των ανθρώπινων βιομηχανικών παρεμβάσεων στον ρου του.
Ο Αχελώος στην λαϊκή θυμοσοφία
Βρισκόμαστε έξω από το Παχτούρι και έχουμε απορροφηθεί αναζητώντας τις λεπτομέρειες στα πατήματα των βράχων της Παχτουρνέτσας, από πάνω. Ένας ντόπιος στέκεται παράμερα από την μπάρα στην είσοδο του χωριού που κλείνει όταν ο χειμώνας απλώνει την ερημιά του. Αναρωτιέται για την παρουσία μας εδώ, και όταν του εξηγούμε αναφέροντας την κωδική λέξη “Αχελώος” θα μας καλωσορίσει με μία αναπάντεχη λόγια ατάκα: το “αχ” είναι μία γλωσσική ρίζα που σημαίνει “νερό”. Ο “λώιος” ή “λώων” δηλώνει το καλύτερο, και κάπως έτσι το όνομα Αχ-ελώος αναφέρεται στο “καλύτερο νερό”. Μέχρι το 1960 το νερό του Αχελώου ήταν πόσιμο. Στον άνω ρου τον συναντάμε ως Άσπρο (ή Ασπροπόταμο), από τα καθαρά και ορμητικά νερά του. Σε κάθε περίπτωση, η ανθρώπινη γλώσσα μέσα στους αιώνες προσπάθησε να αποτυπώσει με τον πιο περιγραφικό τρόπο την δύναμη των νερών του. Εφηύρε και ένα μύθο για να μπολιάσει εκεί μέσα την ανάγκη της κάθε γενιάς να μεταδώσει και στην επόμενη τη βιωματική εμπειρία της με το ποτάμι: τρία αγαπημένα αδέρφια έπεσαν να κοιμηθούν στην κορυφή του Λάκμου γιατί τους πήρε η νύχτα μακρυά από το χωριό τους. Ήταν ο ήρεμος και σοβαρός Άραχθος, η ωραία και σιγανοπερπατούσα Σαλαμπριά (Πηνειός) και ο ατίθασος, πεντακάθαρος και ασπροντυμένος Ασπροπόταμος. Τη νύχτα η Σαλαμπριά σηκώθηκε στα κρυφά, κίνησε για τον κάμπο της Θεσσαλίας, για να καταλήξει στα ρομαντικά Τέμπη ψάχνοντας να γνωρίσει κάποιον από τους δώδεκα θεούς του Ολύμπου. Δεν τα κατάφερε και απογοητευμένη πνίγηκε στο Αιγαίο. Ο Άραχθος που κατάλαβε την απουσία της τη νύχτα σηκώθηκε να την ψάξει, κινούμενος προς την Ήπειρο. Δεν κατάφερε να την βρει και απελπισμένος από το χαμό της αδελφής του έπεσε και πνίγηκε στο Ιόνιο. Χαράματα, αντελήφθη την κατάσταση και ο Ασπροπόταμος ο οποίος όπως-όπως κατρακύλησε προς τον νότο, πηδώντας ανάμεσα σε γκρεμούς και χαράδρες, διασχίζοντας βουνά και λαγκάδια, παρασέρνοντας κάθε φυσικό και τεχνητό εμπόδιο στο διάβα του, αναζητώντας εναγωνίως τα αδέρφια του.
Κοινωνικές ομαδοποιήσεις στον άνω ρου του Αχελώου
Ο Αχελώος πηγάζει από το δάσος της Ρόνας και την Βερλίγκα του Λάκμου στον Ασπροπόταμο και καταλήγει στο Ιόνιο, στα νότια των Εχινάδων Νήσων, σε έναν σχηματισμό που κάποτε παρέπεμπε στα γνωστά “δέλτα” των ποταμών αλλά πλέον οι ανθρώπινες παρεμβάσεις έχουν φροντίσει για την αλλαγή αυτού του σχήματος. Σχήμα “γιώτα” μου το περιέγραψε λίγο αργότερα ένας από τους συνομιλητές μου. Στο ενδιάμεσο τέμνει γεωγραφίες, ανθρώπινους πολιτισμούς, κάμπους και οροσειρές. Τα βλαχοχώρια στον βορρά, τα ελληνόφωνα χωριά των κατσακιώρηδων1 λίγο παρακάτω, τις αγραφιώτικες χαράδρες και τα χωριά τους, χωμένες κοιλάδες, τον κάμπο του Αγρινίου.
Μιλάω με τον Δημήτρη Κουτσαμπασιάκο, σκηνοθέτη και καθηγητή σκηνοθεσίας στο τμήμα Κινηματογράφου της Σχολής Καλών Τεχνών στο Αριστοτέλειο. Είναι κάτοικος του Αρματωλικού και έχει γυρίσει διάφορες ταινίες μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ που εφορμούνται από τον τόπο του και τις εμπειρίες του γύρω από αυτόν. Μου μιλάει για το χωριό του και τα διπλανά. “Στην δική μας περιοχή έχουμε ελληνόφωνους κατσακιώρηδες, Έλληνες φυγάδες κατά την τουρκοκρατία. Η δική μας οικογένεια έμενε στους Αγ. Σαράντα και είχε διαφορετικό όνομα. Εκεί ήταν έμποροι, δημιουργήθηκε ένα πρόβλημα με τον τοπικό αγά που κατέληξε σε σύγκρουση και ήρθαν στην Πίνδο όπου άλλαξαν το όνομά τους”. Ως ελληνόφωνα χωριά αναφέρεται στο Παχτούρι, στην Μεσοχώρα, στον Αετό, στο Αρματωλικό.
Ζητώ από τον Θανάση Καλαντζή, κάτοικο της Μεσοχώρας και συγγραφέα του βιβλίου Ποιμενικά Ασπροποτάμου Πίνδου να μου εξηγήσει τις κοινωνίες εδώ πάνω. “Η πλευρά από την Μεσοχώρα μέχρι στα σύνορα με την Καρδίτσα και τα Άγραφα είναι φτωχότερες οικονομικά περιοχές, δεν έχουν την οργάνωση του τσελιγκάτου που έδινε οικονομική και κοινωνική δύναμη”, μου λέει. Τα τσελιγκάτα αναπτύχθηκαν στα βλαχοχώρια στον βορρά: στο Χαλίκι, στην Κρανιά, στην Πολυθέα, στην Τζούρτζια. Η αποκλειστική ενασχόληση με την εκτατική κτηνοτροφία τους έδινε τη δυνατότητα τον χειμώνα, όταν κατέβαιναν στα χειμαδιά των Τρικάλων και της Λάρισας, είτε να νοικιάζουν κτήματα ντόπιων είτε να βόσκουν σε δημόσια κτήματα. Έτσι, χρόνο με τον χρόνο, απέκτησαν δικαιώματα ιδιοκτησίας. Ο Καλαντζής μου διευκρινίζει ότι και στη Μεσοχώρα υπήρχαν μεγαλοκτηνοτρόφοι – ο Σακκάς, ο Κούτρας, ο Κοτρώνης – όχι όμως τόσοι όσοι στα βλαχοχώρια. Μου περιγράφει την οικογενειακή του εμπειρία, καθώς ο πατέρας του ως μικρός κτηνοτρόφος κάποια στιγμή που δεν μπορούσε πια να αντεπεξέλθει στις μετακινήσεις στα χειμαδιά πούλησε τα πρόβατά του και έγινε μισθωτός στους μεγάλους κτηνοτρόφους. Ο ταξικός καταμερισμός που θα προκύψει μέσα από αυτήν την ιστορία είναι πολύ συγκεκριμένος και τον συναντάς μέχρι και σήμερα. Παλιούς τσελιγκάδες με μεγάλες εκτάσεις γης στα Φάρσαλα όπου κάποτε ξεχειμώνιαζαν τα κοπάδια τους, ενώ σήμερα οι απόγονοί τους έχουν απομακρυνθεί από την κτηνοτροφία και νοικιάζουν τη γη για την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών. Βλαχόφωνους που ασχολήθηκαν σοβαρά με το εμπόριο, όπως αυτό των μεταχειρισμένων αυτοκινήτων από την Γερμανία το οποίο σήμερα στα Τρίκαλα βρίσκεται στα χέρια των Γαρδικιωτών. Όσο για τα χωριά του πρώην Δήμου Κοθωνίων “οι επόμενες γενιές, μετά το ‘50, έγιναν δημόσιοι υπάλληλοι, είτε εκπαιδευτικοί είτε χωροφύλακες” θα μου πει.
Ένας υπολανθάνων ανταγωνισμός θα αναδυθεί μέσα από αυτήν τη σχέση εξάρτησης από τα βλαχοχώρια, ο οποίος θα μπολιάσει σε διάφορες μικρές εθιμικές λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής. Ο Κουτσαμπασιάκος θυμάται την μάνα του που του έλεγε ότι βλάχα δεν θα παντρευτεί. Ο Καλαντζής μιλάει για συγγένειες που αναπτύχθηκαν ανάμεσα στις παλιές γενιές Μεσοχωριτών καθώς ήταν μία κλειστή κοινωνία και παντρεύονταν αναμεταξύ τους. Οι συνομιλητές μου πιστεύουν ότι στοιχεία αυτού του ανταγωνισμού εξακολουθούν να υπάρχουν ακόμα και σήμερα στην καθημερινότητα αυτών των κοινωνιών, “πιο πολύ όμως ως διαφορά παρά ως συγκαλυμμένη εχθρότητα που υπήρχε παλαιότερα”.
Μία συμβιωτική περιπέτεια
Η ζωή στην κοιλάδα του άνω ρου του Αχελώου μοιάζει με μία συμβιωτική περιπέτεια. Οι κοινότητες των ανθρώπων φθίνουν και ξαναδημιουργούνται σε αυτόν τον τόπο. Δεν έχουν ακριβώς ανάγκη το νερό του ποταμού καθώς τα βουνά της Πίνδου είναι πλούσια σε βροχοπτώσεις και χιονοπτώσεις, ωστόσο ζουν μαζί του και επωφελούνται απ’ αυτόν. Ο Δημήτρης Κουτσαμπασιάκος μου λέει ότι “αυτοί οι άνθρωποι συνδεόταν εκ των πραγμάτων περισσότερο με την φύση γιατί τη ζούσαν και δεν την αναζητούσαν”. Μου μιλάει για την ομαδικότητα που είχαν στις κοινοτικές εργασίες, το άνοιγμα των αυλακιών για το πότισμα, την επισκευή του μύλου, το πώς βοηθούσε ο ένας τον άλλον για την κατασκευή του σπιτιού του, πώς η γιαγιά του έκανε διαλογή των σκουπιδιών, αυτό που στις μέρες μας ονομάζουμε κομποστοποίηση.
“Οι κοινωνίες εδώ ήταν σχεδόν αυτάρκης μέχρι τον πόλεμο του ‘40. Δεν υπήρχε επικοινωνία με τον άλλον κόσμο, ο δρόμος στην Μεσοχώρα ήρθε το ‘62”, μου λέει ο Θανάσης Καλαντζής περιγράφοντας το χωριό του. Είχαν ζώα απ΄όπου εξασφάλιζαν το κρέας και τα γαλακτοκομικά και τις λογγιές δίπλα στο ποτάμι όπου καλλιεργούσαν. Τα κρατικά μονοπώλια που υπήρχαν στην Μεσοχώρα και στο Γαρδίκι φρόντιζαν να τροφοδοτούν τα γύρω χωριά με λάδι, αλάτι και φωτιστικό πετρέλαιο.
Ο κάμπος και οι εκβολές
Στον κάμπο του Αγρινίου, ο Αχελώος απελευθερώνεται επιτέλους από τις στενές αγραφιώτικες χαράδρες και παιχνιδίζει φτιάχνοντας μαιανδρισμούς – ίσως να θέλει να τον φανταστούμε να προσπαθεί να αποφύγει τις ανθρώπινες παρεμβάσεις στην κοίτη του –, γίνεται ταυτοτικός για τον τόπο και τους ανθρώπους του. Ο Αγρινιώτης Νίκος Ιωάννου λέει ότι “δεν θα υπήρχε η πόλη εκεί που είναι σήμερα εάν δεν υπήρχε το ποτάμι. Ακόμα και το αρχαίο Αγρίνιο εκεί ήταν, δίπλα στον Αχελώο. Ο κάμπος που σχηματίζεται από το Αγρίνιο και κάτω είναι ένας πλούσιος κάμπος, οπότε και το δέσιμο είναι ακόμα πιο μεγάλο”. Οι εκβολές του στο Ιόνιο εξακολουθούν να είναι ένας πλούσιος βιότοπος παρόλο που έχουν δεχθεί έντονες πιέσεις από την ανθρώπινη δραστηριότητα και τα φράγματα που έχουν κατασκευαστεί στον ρου του. “Το ποτάμι θρέφει τον κάμπο αλλά θρέφει και την θάλασσα”, λέει ο Ιωάννου. “Ήδη το 1930 στις εκβολές έχει αποκοπεί η μία από τις δύο ροές του δέλτα του ποταμού. Εξίσου φοβερή είναι η αλλαγή των εκβολών του Αχελώου στις δεκαετίες του ‘50, του ‘60 και του ‘70. Απ’ όταν ολοκληρώθηκαν τα τρία μεγάλα φράγματα, τα αλιεύματα στην περιοχή μειώθηκαν σε πολύ μεγάλο βαθμό. Χωρίς τα νερά των ποταμών επηρεάζονται και οι αλυκές και όλη η φυσιολογία της περιοχής. Όταν στις εκβολές μειώνονται τα νερά που κατεβαίνουν από το ποτάμι, η θάλασσα εισχωρεί στο έδαφος, οπότε υποβαθμίζονται τα οικοσυστήματα, χάνονται ακόμα και χωράφια. Η κτηνοτροφία επίσης έχει αποψιλώσει, πολύ σημαντικούς για το οικοσύστημα, λόφους στο δέλτα του ποταμού. Το ίδιο και οι παράνομες αμμοληψίες”.
Την διετία 2008-2010 το τμήμα Γεωγραφίας του Χαροκόπειου Πανεπιστημίου, με συντονιστή τον καθηγητή Κωστή Χατζημιχάλη, έτρεξε ένα ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο Το σύγχρονο ελληνικό πολιτισμικό τοπίο: ένας αεροφωτογραφικός άτλαντας.2 Σε ένα από τα τελικά κείμενα αυτής της έρευνας, με τίτλο Η λουρονησίδα του Αχελώου και ο υγροβιότοπος του Μεσολογγίου, καταγράφεται αυτό το ανταγωνιστικό κράμα φυσικού και ανθρωπογενούς χαρακτήρα που συναντάμε στο οικοσύστημα των εκβολών του Αχελώου. Το σημερινό τοπίο οφείλει την μορφή του κυρίως στην ανθρώπινη παρέμβαση καθώς ο εγκιβωτισμός και τα φράγματα έχουν ανασχέσει την πλημμυρική δράση του ποταμού καθορίζοντας επακριβώς τις ποσότητες και την περιοδικότητα του νερού. Το νεότερο μεταπολεμικό γεωργικό μοντέλο και τα συνοδά εγγειοβελτιωτικά έργα είχαν σαν αποτέλεσμα τεράστια τμήματα του βιότοπου να αποξηρανθούν και να αποδοθούν στη γεωργία χωρίς πάντα να γίνουν παραγωγικά λόγω υπερεκτίμησης και τελικά αστοχίας των διαθέσιμων τεχνικών. Έτσι, όμως, αποσπάστηκαν σχεδόν όλα τα εδάφη από τον βιότοπο αφήνοντας σε φυσική κατάσταση μόνο τα υγρά τμήματά του.
Η οικονομική και αναπτυξιακή ιστορία της χώρας αποτυπώνεται στο τοπίο των εκβολών του Αχελώου: εντατική και εμπορευματοποιημένη γεωργία που αναζητά όλο και περισσότερη διαθέσιμη αγροτική γη για καλλιέργειες. Δημιουργία αλυκών βιομηχανικής κλίμακας, μετεξέλιξη μίας τοπικής παραδοσιακής συλλεκτικής δραστηριότητας. Εκτεταμένες περιοχές παραθεριστικής κατοικίας στα πιο ευαίσθητα σημεία του βιότοπου. Και μία ζωνοποιημένη προστασία της περιοχής που κατατείνει στο διαχωρισμό του φυσικού χώρου από τον ανθρωπολειτουργικό χωρίς να επεμβαίνει στις κοινωνικοοικονομικές δομές των τοπικών κοινοτήτων.3
Ο Γιάννης Ρουσόπουλος,4 γεννημένος στην Πελοπόννησο και έχοντας κάνει από τη δεκαετία του ‘80 το Μεσολόγγι δεύτερο σπίτι του, ήταν ένας άνθρωπος που κουβαλούσε διάφορες ταυτότητες: περιβαλλοντολόγος, ορνιθολόγος, φωτογράφος της φύσης. Όσοι και όσες τον γνώριζαν περιέγραφαν πώς η καθεμιά από αυτές τις ταυτότητες και όλες μαζί, είχαν συνταιριάξει πάνω του, τις αναδείκνυε και τον αναδείκνυαν. Τον καιρό που ερευνούσα και έγραφα προσπάθησα με διάφορους τρόπους να έρθω σε επικοινωνία μαζί του. Παραιτημένος και απογοητευμένος που δεν τα κατάφερα, λίγο πριν κλείσει η ύλη του περιοδικού, ένα μήνυμα στο τηλέφωνο με ενημέρωνε για τον θάνατό του. Είμαι σίγουρος ότι αυτό το άρθρο θα ήταν πολύ πιο πλούσιο και το κεφάλι μου πολύ πιο γεμάτο εάν είχα την τύχη να γνωρίσω και να συμπεριλάβω σε αυτό την εμπειρία και τις γνώσεις ενός ανθρώπου που είχε γίνει ένα με το οικοσύστημα του Αχελώου, τον κάμπο της Αιτωλοακαρνανίας, τις λιμνοθάλασσες του Μεσολογγίου και του Αμβρακικού. Θα ήθελα να του ζητήσω να επεκταθεί περισσότερο σε εκείνη την λακωνική περιγραφή που είχε ανεβάσει στα προσωπικά του social media για το οδοιπορικό που έκανε το φθινόπωρο του 2024 στην κοιλάδα του Αχελώου, από το Αγρίνιο μέχρι το Αυλάκι. “Η φύση οργιάζει. Οι ανθρώπινες κοινότητες βρίσκονται σε φάση δημογραφικής κατάρρευσης”, έγραφε. “Κάποιοι επιμένουν. Ευτυχώς, βρίσκεις ακόμα κάποιο καφενείο να δεις έναν άνθρωπο και να πεις δυο κουβέντες. Από τις κουβέντες έμαθα ότι η ΤΕΡΝΑ ετοιμάζει το έδαφος για κατασκευή μεγάλου υδροηλεκτρικού φράγματος στα στενά μεταξύ Παλαιόπυργου-Αυλακίου. Δεν γνωρίζω πόσο ευσταθούν τα νέα, αλλά, το σενάριο για το φράγμα υφίσταται από το παρελθόν. Έμαθα επίσης ότι ενεργοποιείται πάλι το θέμα των φραγμάτων Συκιάς και Μεσοχώρας, καθώς και η εκτροπή νερών του Αχελώου προς τη Θεσσαλία. Αυτά στα καφενεία των χωριών, αλλά μπορεί και σε άλλα καφενεία, όπως της Βουλής ή σε συναντήσεις με επιχειρηματικούς κύκλους. Δεν γνωρίζουμε, εικάζουμε. Πάντως, η εκτροπή του Αχελώου προς Αθήνα από τη λίμνη Κρεμαστών προχωράει. Θα λένε οι απόγονοί μας, κάποτε ήταν ένας τρανός ποταμός, που πάλεψε με τον Ηρακλή…, και το κέρας…, η Αμάλθεια…, ο πλούτος και η γονιμότητα, η αρμονία, το μέτρο, ο σεβασμός στη φυσική δημιουργία…, όλα θα είναι παρελθόν”.
Εκείνα τα λόγια του Ρουσόπουλου θα μπορούσες να τα πεις και προφητικά, με βάσει τις εξελίξεις που τρέχουν έναν χρόνο μετά. Αλλά στην κοιλάδα του Αχελώου, αυτήν που το επενδυτικό κεφάλαιο, χωρίς σταματημό, προσπαθεί να την αποικίσει από άκρη σε άκρη, από τις πηγές μέχρι τις εκβολές του, το να ακούγονται σχέδια για νέα φράγματα, μικρά ή μεγάλα, έχει γίνει μία προβλέψιμη κανονικότητα. Στέκομαι στις παλιές Τριχιές, στην γέφυρα του Αυλακίου που ενώνει την Αιτωλοακαρνανία με τον νομό Καρδίτσας, για την οποία δούλεψαν από το 1907 και για τέσσερα χρόνια 60 μαστόρια από την Ήπειρο και άλλοι τόσοι ντόπιοι από τα μέρη του Βάλτου. Στο βάθος η κορυφογραμμή από το βουνό του Γαβρόγου. Για αυτό εδώ το σημείο, εγκρίθηκε στα τέλη του καλοκαιριού η περιβαλλοντική μελέτη κατασκευής από την ΤΕΡΝΑ ενός ακόμη φράγματος στον ρου του ποταμού, ύψους 95 μέτρων. Κοιτάζω προς τον βορρά, απ’ όπου κατεβαίνει το νερό. Η τεχνητή λίμνη που θα δημιουργηθεί εδώ θα φτάσει σχεδόν τα 13 χιλιόμετρα σε μήκος, σχεδόν μέχρι την γέφυρα του Κοράκου, κατακλύζοντας οικισμούς του Καταφυλλίου και των Βραγκιανών.5
Φράγματα και άλλα τάματα
Η Δελφική Αμφικτυονία ήταν μία ομοσπονδία δώδεκα φυλών της Θεσσαλίας και της Στερεάς Ελλάδας, αρχικά με θρησκευτική, μετέπειτα και με πολιτική σημασία. Ο Αθηναίος ρήτορας Αισχίνης διασώζει την πληροφορία ότι πριν συνενωθούν όλες αυτές οι φυλές στο Κοινό, είχαν υποσχεθεί ότι δεν θα εκτρέψουν τα νερά καμίας από τις συμβαλλόμενες πόλεις της ομοσπονδίας, ούτε σε καιρό ειρήνης ούτε σε καιρό πολέμου. Και αυτό συμπεριλαμβανόταν στον Δημόσιο Όρκο. Κατά μία άλλη εκδοχή, αυτή η συμφωνία αναφέρονταν στην μη καταστροφή των υδραγωγείων της κάθε πόλης. Σε κάθε περίπτωση, από τα αρχαία χρόνια φαίνεται ότι ο σεβασμός απέναντι στο νερό βρίσκονταν πολύ ψηλά σε όλες τις μορφές οργάνωσης των ανθρώπινων κοινωνιών. Είτε μέσα από την ιεροποίησή του, είτε μέσα από νόμους που ρύθμιζαν σχέσεις μεταξύ πόλεων ή φυλών. Αιώνες μετά, στην εποχή μας, ο Αχελώος, ο κατ΄εξοχήν μυθικά ντυμένος ποταμός, απομυθοποιείται, και οι καινούργιες αφηγήσεις γύρω από αυτόν είναι σε θέση να παράγουν πολλές και διαφορετικές ιστορίες επικυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στον φυσικό κόσμο.
Τα τρία φράγματα στον ρου του είναι κάποιες τέτοιες ιστορίες: των Κρεμαστών το οποίο κατασκευάστηκε το 1966, του Καστρακίου το 1969 και του Στράτου το 1989. Ένα μεγάλο μέρος του ποταμού μετατράπηκε σε τεχνητές λίμνες για να λειτουργήσουν τα υδροηλεκτρικά εργοστάσια της ΔΕΗ σε μία εποχή που η εκβιομηχάνιση και ο (απαραίτητος γι΄αυτήν) εξηλεκτρισμός της χώρας είχε μετατραπεί σε ένα εθνικό συλλογικό φαντασιακό συνδεδεμένο όχι μόνο με την οικονομική ανάπτυξη αλλά και με μία ευρωπαϊκή και νεωτερική σύμπλευση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού. Το 1950 ιδρύεται η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ) η οποία σταδιακά θα εξαγοράσει όλες τις μικρότερες επιχειρήσεις που ηλεκτροδοτούσαν την επικράτεια (385 συνολικά) και θα γίνει εργαλείο για την χάραξη μίας εθνικής ενεργειακής πολιτικής που δεν μπορούσε να μην συμπεριλαμβάνει και τη δυνατότητα του καθενός και της καθεμιάς να έχουν πρόσβαση σε ρεύμα. Η ανάπτυξη της μεταποιητικής βιομηχανίας (αλουμίνιο, λιπάσματα, χάλυβας, λιγνίτης) αποζητά μία ανάλογη αύξηση της ισχύος της ηλεκτρικής ενέργειας.6 Μέσα σε 25 χρόνια, μέχρι το 1975, η ΔΕΗ θα κατασκευάσει επτά μεγάλα υδροηλεκτρικά εργοστάσια, ανάμεσά τους αυτά των Κρεμαστών, του Καστρακίου και της Πλαστήρα.
Ξεριζωμός και αποζημιώσεις
Συζητώ με ανθρώπους της περιοχής και προσπαθώ να καταλάβω πώς προσέλαβαν τα έργα εκείνης της εποχής. Επιλεκτική η μνήμη, έχει κρατήσει τα μεροκάματα που άνοιξαν τότε στον τόπο, που παραμέρισαν την κτηνοτροφία και την καλλιέργεια του καπνού καθώς πλημμύρισαν σχεδόν όλες οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Ανατρέχω και σε αρχεία εφημερίδων της εποχής, οι σελίδες τους φιλοξενούν υποσχόμενες διαφημιστικές καταχωρίσεις της ΔΕΗ, άρθρα που καταγράφουν την κριτική της αντιπολίτευσης στο κόστος των έργων (sic) και άλλα που μιλούν με προσμονή και περηφάνια για το υδροηλεκτρικό εργοστάσιο και τις προοπτικές του.
Δεν συμβαίνει το ίδιο στην περίπτωση των Κρεμαστών, όπου κατασκευάστηκε ένα από τα μεγαλύτερα γαιοφράγματα στην Ευρώπη, εκεί όπου σμίγανε ο Τρικεριώτης, ο Αγραφιώτης, η Μέγδοβα και ο Αχελώος. Τρία χωριά (Αγ. Βασίλειος, Επισκοπή, Σίδερα) θα πνιγούν κάτω από τα νερά της τεχνητής λίμνης και οι κάτοικοί τους θα ξεριζωθούν βίαια.7 Άλλοι 15 οικισμοί θα επηρεαστούν με έμμεσο τρόπο, καθώς δασικές, γεωργικές και κτηνοτροφικές εκτάσεις θα κατακλυστούν από τα νερά αναγκάζοντας τους κατοίκους τους να μεταναστεύσουν. Ο Θωμάς Κώτσιας, κάτοικος της Βαλαώρας, περιγράφει ότι το 1963, όταν ολοκληρώθηκαν οι εργασίες του φράγματος και άρχισε η καταγραφή των περιουσιών των κατοίκων για να αποζημιωθούν, πολλές χαρακτηρίστηκαν ότι ανήκουν στο ελληνικό δημόσιο καθώς δεν υπήρχαν τίτλοι ιδιοκτησίας. Η αυθαίρετη καταγραφή και αποτίμηση των αποζημιώσεων από την ΔΕΗ ξεσηκώνει αντιδράσεις και διοργανώνεται μαζικό συλλαλητήριο στα Σίδερα της Επισκοπής, το οποίο όμως δέχεται την επίθεση της χωροφυλακής με αποτέλεσμα πολλοί άνθρωποι να συλληφθούν και να βρεθούν στις φυλακές με βαριές κατηγορίες.8
Μεροκάματα στον τόπο
Τα τρία υδροηλεκτρικά εργοστάσια της ΔΕΗ στον ρου του Αχελώου θα μεταλλάξουν ανεπιστρεπτί όχι μόνο τον ποταμό και το οικοσύστημά του αλλά και τους ανθρώπους που ζουν γύρω από αυτόν. Στα Κρεμαστά, εκατοντάδες ντόπιοι που μπορεί ήδη να είχαν ξεριζωθεί από τα χωριά τους θα εργαστούν για την αποψίλωση και την εκμετάλλευση των δασών μέχρι το ύψος που θα έφτανε η στάθμη της τεχνητής λίμνης. Χιλιάδες στρέμματα δάσους θα καταστραφούν για την παραγωγή καυσόξυλων και ξυλοκάρβουνου. Στην Μεσοχώρα η ΔΕΗ μοίρασε μεροκάματα, εξειδίκευση και κατασκεύασε δρόμους. “Οι άνθρωποι είχαν τη δυνατότητα να παίρνουν έναν αξιοπρεπή μισθό, να μένουν στο χωριό τους, να δουλεύουν στην ΔΕΗ και να εξασφαλίσουν και μία μελλοντική αποκατάσταση, απέκτησαν εξειδίκευση για να μπορούν να δουλέψουν και σε άλλα έργα”, λέει ο Δημήτρης Κουτσαμπασιάκος. Μου περιγράφει, όμως, και την ιστορία της οικογένειάς του, πώς σχετίστηκε με το φράγμα. Το πατρικό του σπίτι στο Αρματωλικό είναι απαλλοτριωμένο από την ΔΕΗ καθώς βρίσκεται σχεδόν στο κέντρο του πυθμένα της λίμνης που σχεδιάζεται να γίνει. “Ο πατέρας μου σκοτώθηκε όταν ήταν 36 ετών, στις πρώιμες εργασίες του φράγματος, σε ένα εργατικό ατύχημα το οποίο έγινε το 1972 στη διάνοιξη δρόμων προς το χωριό. Τότε έλεγαν ότι αυτοί οι δρόμοι προαναγγέλλουν τη δημιουργία του φράγματος της Μεσοχώρας”. Στο ντοκιμαντέρ του Ο Ηρακλής, ο Αχελώος και η γιαγιά μου (1997) επιχειρεί να αναδείξει τον τρόπο που η γιαγιά του, μία γυναίκα αντιπροσωπευτική των γυναικών της Πίνδου, βιώνει την κατασκευή του έργου. “Η γιαγιά θεωρούσε ότι θεμελίωσε το έργο με τον θάνατο του γιου της. Για να μπορέσει να τον αντέξει, το ενέταξε στην λαϊκή παράδοση θεωρώντας ότι στα θεμέλιά του βρίσκονται τα οστά του παιδιού της, του μοναχογιού της”.
Τα ανύπαρκτα μέτρα ασφαλείας σε συνδυασμό με τα, υψηλής έντασης, τεχνικά έργα έχουν σαν αποτέλεσμα εργατικά ατυχήματα που αποφέρουν σοβαρούς τραυματισμούς ή και θανάτους εργατών. Σύμφωνα με στοιχεία της ΔΕΗ 30 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στην κατασκευή των υδροηλεκτρικών εργοστασίων στα Κρεμαστά, στο Καστράκι και στον Στράτο. Ο Κώτσιας μοιράζεται την εμπειρία του ως εργάτης στα έργα στα Κρεμαστά, όταν ένα εργατικό δυστύχημα με έναν νεκρό στα έγκατα μίας από τις γαλαρίες προκάλεσε μία αυθόρμητη απόπειρα διαμαρτυρίας. Η επιθεώρηση εργασίας θα επισκεφτεί τα γραφεία της εταιρείας και όχι τον τόπο του δυστυχήματος, ενώ στην είσοδο της γαλαρίας από τη μία βρισκόταν ο εργοδηγός και από την άλλη ο ταμίας, οι οποίοι διάβαζαν τα ονόματα της βάρδιας και οι εργαζόμενοι με τη σειρά τους καλούνταν να επιλέξουν αν θα μπουν μέσα για δουλειά ή θα περάσουν απ’ τον ταμία για εξόφληση και απόλυση. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη προέκυψε και το 45άρι δισκάκι της εποχής για τα πολλά παιδιά που σκοτώθηκαν μέσα στις γαλαρίες των έργων του Αχελώου, με άγνωστους τους πρώτους εμπνευστές του, όπως άλλωστε συμβαίνει στην ιστορία των δημοτικών τραγουδιών, και με τους εργάτες στα έργα και τους κατοίκους της περιοχής να το κάνουν ανάρπαστο.
Ο, πολύτιμος, άνω ρους του ποταμού
Τα τρία φράγματα (Κρεμαστών, Καστρακίου, Στράτου) στον κάτω ρου του Αχελώου, όσο άβολο και αν ακούγεται, έχουν κάνει τον κύκλο τους όσον αφορά το κοινωνικό και περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα. Έχουν διαμορφώσει το (μη) παραγωγικό μοντέλο των περιοχών αυτών, νέα (τεχνητά) οικοσυστήματα έχουν δημιουργηθεί και συχνά-πυκνά οι ταξιδιωτικοί οδηγοί ξεχωρίζουν το Καστράκι για την θέα του στην τεχνητή λίμνη και την λίμνη των Κρεμαστών για τις ήπιες εναλλακτικές δραστηριότητες που μπορείς να απολαύσεις στα (ιδιωτικά) νερά της.9 Από την άλλη, στον άνω ρου του Αχελώου ο κύκλος των βιομηχανικών παρεμβάσεων που σχεδιάζονται στο ποτάμι παραμένει ελλειπτικός. Οι αγώνες των τοπικών κοινωνιών, τόσο στην Μεσοχώρα ενάντια στην κατασκευή ενός ακόμη φράγματος και την εκτροπή του Αχελώου προς την Θεσσαλία όσο και στον Ασπροπόταμο ενάντια στα μικρά υδροηλεκτρικά εργοστάσια, καταγράφουν επιμέρους νίκες και θέτουν σοβαρά εμπόδια στα επενδυτικά σχέδια.
Η ιστορία ενός φράγματος και μίας εκτροπής
Ο Αποστόλης Κουτσοκώστας γεννήθηκε στα Τρίκαλα το 1890. Διετέλεσε καθηγητής στο ΕΜΠ, φτάνοντας κάποια στιγμή και στη θέση του πρύτανη. Το βιογραφικό του, το οποίο περιγράφει έναν άνθρωπο που πέρασε από πολλές και διαφορετικές διευθυντικές θέσεις εργοστασίων και οργανισμών, ταξιδεύοντας ως τη Ζυρίχη για επιμορφώσεις, θα μπορούσε να κάνει περήφανους τους συντοπίτες του. Αυτό που ενδιαφέρει στη δική μας ιστορία είναι ότι επρόκειτο για ένα άτομο που διετέλεσε στενός φίλος του πρωθυπουργού Πλαστήρα και του πρότεινε την κατασκευή τοξωτού φράγματος στον Ταυρωπό και την εκτροπή του Αχελώου. Την δεκαετία του ‘50, επί πρωθυπουργίας Καραμανλή η πρότασή του θα μελετηθεί αλλά δεν θα προχωρήσει για οικονομικούς λόγους. Το 1972 επαναφέρει την ιδέα της εκτροπής ο μηχανικός της ΔΕΗ Στ. Μαγειρίας. Ο Θανάσης Καλαντζής θυμάται ότι την δεκαετία του ‘70 εμφανίστηκε στην Μεσοχώρα μια καναδική εταιρεία που έκανε γεωτρήσεις ελέγχοντας το έδαφος εκεί όπου θα γινόταν το φράγμα. “Πολλοί από αυτούς έμεναν εδώ, στο χωριό, και έλεγαν ότι θα γίνει λίμνη, αλλά κανείς δεν τους πίστευε. Κυρίως οι μεγαλύτεροι δεν μπορούσαν να το πιστέψουν ότι μπορεί να γίνει τέτοιο πράγμα εδώ”. Η εξαγγελία του έργου της εκτροπής από τον ίδιο τον Α. Παπανδρέου, το 1983, από το Κιλελέρ, αποτέλεσε την πιο σαφή αποτύπωση των σχεδιασμών του ελληνικού κράτους. Μέχρι τότε η ΔΕΗ, η οποία ήδη λειτουργούσε δύο υδροηλεκτρικά εργοστάσια στον κάτω ρου του Αχελώου, μάλλον δεν επιθυμούσε την εκτροπή, καθώς θα έχανε μέρος της πρώτης ύλης (νερό) που χρειάζονταν τα εργοστάσιά της. Το φράγμα της Μεσοχώρας αρχικά σχεδιάστηκε ως έργο υδροηλεκτρικό, με ύψος στάθμης τα 60 μέτρα.10 Ως έργο εκτροπής το ύψος του ανέβηκε στα 155 μέτρα, με σκοπό να αποθηκεύεται νερό το οποίο το καλοκαίρι θα εκτρέπονταν στην Θεσσαλία για άρδευση. Η Μεσοχώρα, το Αρματωλικό και διάφοροι ακόμη οικισμοί επρόκειτο να κατακλυστούν. Το 1985 ξεκίνησαν τα έργα σε ένα από τα ομορφότερα μέρη στον άνω ρου του Αχελώου στην Πίνδο, στην θέση Λογγά Μοροσιού. Η ΔΕΗ θα αποκρύψει τα πραγματικά στοιχεία από τους κατοίκους του χωριού και δεν θα επιδιώξει καμία διαβούλευση μαζί τους. “Τότε μιλούσαμε για ένα μικρό φράγμα που θα κατέστρεφε ένα τμήμα της περιοχής, δεν θα κινδύνευαν χωριά παρά κατοικίες γύρω από τον ποταμό. Το έργο στην πορεία έγινε ένα από τα μεγαλύτερα στο είδος του στην Ευρώπη. Οι χωρικοί κατά κάποιον τρόπο εξαπατήθηκαν”, λέει ο Κουτσαμπασιάκος.
Η ιστορία του αγώνα στην Μεσοχώρα: δεν περνάς κυρά ΔΕΗ
Είμαστε στο 1987, έχει ξημερώσει ένα δροσερό καλοκαιρινό πρωινό στην Μεσοχώρα και η κάτοικος του χωριού Νίκη-Ελευθερία Οικονόμου-Ευαγγελίδη χτυπάει την καμπάνα που θα σημάνει την απαρχή της οργάνωσης του αγώνα των κατοίκων του χωριού ο οποίος από τότε κρατάει σχεδόν 40 χρόνια. Λίγο νωρίτερα την ίδια μέρα, ο πρόεδρος της κοινότητας Τ. Χαλιμούρδας, ανακοίνωνε από τα μεγάφωνα του κοινοτικού γραφείου την εκτροπή του Αχελώου στην σήραγγα και την έναρξη της κατασκευής του προφράγματος από την ΔΕΗ, καλώντας σε γενική συνέλευση το απόγευμα. Ωστόσο, οι καταστάσεις απαιτούσαν άμεσες κινήσεις. Τις επόμενες εβδομάδες η ΔΕΗ θα απαντήσει σε επιστολή των κατοίκων αποκαλύπτοντας το πραγματικό ύψος του φράγματος και τα δεδομένα του έργου. Κάπως έτσι έγινε αντιληπτό ότι τα 2/3 του χωριού επρόκειτο να κατακλυστούν. Το 1988, μέσα από τον αγώνα των κατοίκων, ιδρύεται ο Σύνδεσμος Κατακλυζομένων Οικισμού Μεσοχώρας. Τα επόμενα χρόνια δυναμικές κινήσεις διαμαρτυρίας θα κάνουν γνωστό και ορατό τον αγώνα των κατοίκων στο πανελλήνιο, όπως ήταν η κατάληψη του εργοταξίου τους φράγματος της ΔΕΗ τον Μάιο του 1990 και οι συγκρούσεις με τις αστυνομικές δυνάμεις.11
Συναντώ τον Δημήτρη Σπυριδωνίδη στο κέντρο της Αθήνας. Είναι μέλος της Αυτόνομης Συνάντησης Αγώνα, η οποία δημιουργήθηκε τον Αύγουστο του 2007 στην Μεσοχώρα12 και έκτοτε κάθε καλοκαίρι συμμετέχει στις καλοκαιρινές κινητοποιήσεις στο χωριό, απευθύνοντας το δικό της κάλεσμα. “Εμείς πήγαμε το 2007 και δεν θα είχαμε πάει πουθενά αν δεν είχαν ήδη σταματήσει αυτά τα έργα. Τα οποία τότε επιχειρούσαν να τα ξεκινήσουν και πάλι. Η φραγμάτωση του ποταμού, είτε αυτοτελής για το υδροηλεκτρικό εργοστάσιο είτε για την εκτροπή, σημαίνει καταστροφή του χωριού της Μεσοχώρας. Η τύχη του χωριού είναι απόλυτα συνδεδεμένη με την τύχη του ποταμού. Αν αγωνίζεσαι για το χωριό ταυτόχρονα – ακόμα και αν δεν το λες και δεν το ξέρεις – αγωνίζεσαι και για το ποτάμι”. Μου μιλάει για την αγάπη που είχε από μικρός για τα βουνά και τη φύση και ότι η πρώτη του επαφή με την υπόθεση Αχελώος ήταν κάπου μέσα στην δεκαετία του ‘90, όταν έπεσε στα χέρια του ένα έγχρωμο 4σέλιδο από κάποιους οικολόγους, το οποίο και έμεινε στην μνήμη του. Η εποχή ήταν πολιτικά φτωχή όσον αφορά την συμπερίληψη περιβαλλοντικών ζητημάτων στην ατζέντα των αυτόνομων και αντιεξουσιαστικών συλλογικοτήτων.13
Ο Ιωάννου λέει ότι “κανένα κομμάτι του παραδοσιακού πολιτικού κινήματος δεν είχε την έννοια της προστασίας του περιβάλλοντος μέσα στον πολιτικό του λόγο. Το οικολογικό κίνημα στην Ελλάδα δεν έχει παράδοση όπως η κεντρική και βόρεια Ευρώπη. Από τα τέλη της δεκαετίας του ’90 αρχίζει να γίνεται κάτι σε πιο μαζική κλίμακα και γενικά το κίνημα ασχολείται με μεγαλύτερη ένταση από το 2000 και έπειτα”. Είναι από τα ιδρυτικά μέλη της Πανελλαδικής Κίνησης Ενάντια στην Εκτροπή του Αχελώου η οποία συγκροτείται την άνοιξη του 2007 και το καλοκαίρι θα καλέσει σε ένα τριήμερο camping στις όχθες του ποταμού στην Μεσοχώρα για την ανάδειξη του θέματος.14
Μία σειρά από νομικές κινήσεις περιβαλλοντικών οργανώσεων και συλλόγων του χωριού θα έχει σαν αποτέλεσμα από το 1994 μέχρι σήμερα το ΣτΕ να εκδώσει επτά ακυρωτικές αποφάσεις για το έργο, ενώ στο ενδιάμεσο διάφοροι νόμοι που κατατέθηκαν είτε τροποποίησαν σημαντικά τον όγκο του νερού που σχεδιάζεται να εκτραπεί προς την Θεσσαλία (από τα 1,5 δισεκατομμύριο κυβικά μέτρα, στα 600 εκατομμύρια και εν τέλει στα 250 εκ. βάσει της τελευταίας αναθεώρησης το 2014), είτε έβαλαν στη δημόσια συζήτηση και την εκδοχή να λειτουργήσει το έργο στην Μεσοχώρα μόνο ως υδροηλεκτρικό, χωρίς την εκτροπή (ΣΥΡΙΖΑ).
Το αποτύπωμα ενός ημιτελούς φράγματος
Το φράγμα της Μεσοχώρας στέκει όλα αυτά τα χρόνια εκεί, μία ημιτελής κατασκευή, να θυμίζει την δυνατότητα του βιομηχανικού πολιτισμού να κυριαρχεί στη φύση, να κρατάει μισάνοιχτες τις συζητήσεις για την ολοκλήρωση του έργου αναλόγως προς τα που γέρνει η πολιτική διελκυστίνδα, να αφήνει το περιβαλλοντικό και κοινωνικό του αποτύπωμα. Ο Κουτσαμπασιάκος μου λέει ότι “μπορεί να μην έχει γίνει η πλήρωση της λίμνης αλλά όλο αυτό λειτουργεί με αρνητικό πρόσημο. Χρόνο με το χρόνο ο πυθμένας του ποταμού ανεβαίνει από τα φερτά υλικά. Εγώ θυμάμαι ότι το ύψος ήταν επτά μέτρα όταν πήγαινες να κατέβεις στο ποτάμι. Τώρα ο γιαλός έχει ανέβει πολύ, υπάρχει το φράγμα που σταματά την ροή του ποταμού, μαζί και τα φερτά υλικά. Αν δεν γινόταν όλα αυτά τα χρόνια αμμοληψίες, τώρα το ποτάμι θα ήταν ένα ίχνος”.
Την ίδια στιγμή το χωριό μοιάζει να είναι παρατημένο, στην καλύτερη προχειροφτιαγμένο. “Η Μεσοχώρα δεν είναι ένα παραδοσιακό πέτρινο χωριό. Θα δεις λαμαρίνες, ελενίτ, μπαλώματα. Ήταν ένα χωριό εντελώς κατεστραμμένο σε πολύ μεγάλο βαθμό. Ένα μέρος του το έκαψαν οι Γερμανοί, μετά έγινε πεδίο μάχης μεταξύ του Δημοκρατικού και του Εθνικού στρατού. Οι κάτοικοι είχαν φύγει όλοι στον εμφύλιο, είχαν μείνει μόνο όσοι πολεμούσαν, είτε με την μία είτε με την άλλη πλευρά. Κατέβηκαν στα Τρίκαλα και στην Καρδίτσα. Και έπειτα ανέβηκαν ξανά και έχτισαν τα σπίτια τους πέτρα-πέτρα, κουβαλώντας τα υλικά στην πλάτη ή με ζώα στα μονοπάτια”, λέει ο Σπυριδωνίδης. Οι συνομιλητές μου, μου περιγράφουν την Μεσοχώρα ως ένα χωριό-όμηρο σήμερα. “Μετά από τόσα χρόνια δεν έχει επενδυθεί τίποτα σε σπίτι στο χωριό, με αποτέλεσμα όλα όσα εγκαταλείφθηκαν να καταρρεύσουν. Σώθηκαν μόνο αυτά που τους άλλαξαν την σκεπή”15, λέει ο Καλαντζής. Οι νόμοι που κατά καιρούς αναθεωρούν τους όρους απαλλοτρίωσης των περιουσιών, προκαλούν και διαφορετικές στάσεις των κατοίκων. Ένας τέτοιος, το 2009, που έδινε πολύ καλές τιμές απαλλοτρίωσης (1.500 ευρώ το τετραγωνικό) θα χωρίσει το χωριό στα δύο. Ο Καλαντζής συμπεριλαμβάνει τον εαυτό του σε εκείνους τους Μεσοχωρίτες που μένουν μόνιμα στο χωριό και έχουν επενδύσει στο πατρικό τους σπίτι φτιάχνοντάς το, οπότε και δεν θέλουν να φύγουν από εκεί. Από την άλλη ο Κουτσαμπασιάκος μου λέει ότι “υπάρχουν άτομα που έχουν κληρονομιές οι οποίες δεν έχουν ξεκαθαριστεί, οι κληρονόμοι βρίσκονται σε αντιπαλότητα και θέλουν να γίνει το φράγμα για να τελειώνει αυτή η ιστορία”.
“Θα σας φέρουμε και ποτάμια”
Μεγάλωσα στην Θεσσαλία εκείνων των δεκαετιών όπου η φράση οι Θεσσαλοί σε έναν θεό πιστεύουν, στο νερό και στον προφήτη αυτού τον Αχελώο συνόψιζε επάξια τη δημόσια αρθρογραφία αλλά και τις συζητήσεις στα καφενεία των καραγκούνικων χωριών. Εκατοντάδες πρωτοσέλιδα τοπικών εφημερίδων έχουν γεμίσει ανά καιρούς με πολεμοκάπηλους τίτλους περιγράφοντας τις καλοκαιρινές διενέξεις για το νερό μεταξύ Καρδίτσας και Λάρισας. Άγριοι καβγάδες στα τοπικά δελτία ειδήσεων, ανακοινώσεις από τις τοπικές νομαρχίες που ξεπερνούσαν τις κόκκινες γραμμές έκφρασης ενός αυτοδιοικητικού οργανισμού, απειλές και προειδοποιήσεις από βουλευτές και διάφορους τοπικούς προσοδικούς μηχανισμούς. Οι πολιτικοί δημοσιολογούντες της κάθε εποχής, ωστόσο, εξακολουθούσαν και εξακολουθούν δεκαετίες τώρα το (πραγματικό) υδατικό πρόβλημα της Θεσσαλίας να το ορίζουν σε “πρόβλημα εκτροπής του Αχελώου”, εκβιάζοντας για αυτό κάποιες πολύ συγκεκριμένες απαντήσεις.16 Στον πυρήνα τους βρίσκεται αφενός η αντίληψη της φύσης ως ανεξάντλητης πλουτοπαραγωγικής πηγής που καλείται να καλύψει τις ανάγκες του ανθρώπου και μόνο, και αφετέρου η συντήρηση ενός προσοδικού μηχανισμού υποσχέσεων με τις τοπικές αγροτικές κοινωνίες.
Το 1984 το περιοδικό Πολίτης του Άγγελου Ελεφάντη17 θα φιλοξενήσει στην ύλη του ένα άρθρο για το υδατικό ζήτημα της Θεσσαλίας με τον εύγλωττο τίτλο “Θα σας φέρουμε και ποτάμια” και συγγραφέα του τον Μιχάλη Μοδινό. Παρόλο που το άρθρο αφορά έναν σχολιασμό του ζητήματος 40 χρόνια πίσω, η ανάγνωσή του σήμερα εντυπωσιάζει για την επικαιρότητά του, και με τη σειρά του επιβεβαιώνει την ευκαιριακότητα και το πολιτικό παραγοντισμό με τον οποίο (δεν) έχει αντιμετωπιστεί το υδατικό πρόβλημα της Θεσσαλίας εδώ και τέσσερις δεκαετίες. “Η Λάρισα μεταβλήθηκε σε ένα θεαματικά και άναρχα αναπτυσσόμενο αγρο-βιομηχανικό πολεοδομικό συγκρότημα, ο Βόλος ακολούθησε με ελαφρά χαμηλότερους ρυθμούς, ενώ η δυτική Θεσσαλία και κυρίως οι περιμετρικές προβληματικές περιοχές αιμορραγούσαν διαρκώς περισσότερο, χάνοντας το ανθρώπινο δυναμικό και την παραγωγική τους βάση. […] Όμως η οικονομική ανάπτυξη εκτρέφει προσδοκίες, κυρίως όταν είναι ορατή απ΄όλους. Και βεβαίως όλοι καρπώθηκαν τα καλά της, ο κόσμος γέμισε σκυλάδικα, οι πόλεις αυτοκίνητα, τα χωράφια θεριζοαλωνιστικές. Πλην όμως η επικαρπία των νεόφαντων αγαθών ήταν εξαιρετικά διαφοροποιημένη από κοινότητα σε κοινότητα, από γειτονιά σε γειτονιά. Κύριος προσδιοριστικός παράγοντας της διαφορετικής απόλαυσης των αγαθών της “προόδου” αποδείχθηκε το νερό. Εκεί όπου περνούσαμε στα βιομηχανικά και κτηνοτροφικά φυτά (μπαμπάκι, τριφύλλι, τεύτλα, καλαμπόκι, οπωροφόρα), εκεί όπου το νερό έρεε, εισέρρεε το χρήμα. Κοντά 2 εκατομ. στρέμματα έφτασαν να αρδεύονται, τα γεωργικά μηχανήματα πλημμύρισαν τον κάμπο, τα φυτοφάρμακα και τα λιπάσματα ραντίζονταν σαν κομφετί, μόνο που το 70% των αγροτών παρέμενε κοντά στα όρια της ανασφάλειας και της -σχετικής πάντοτε- μιζέριας. Κι όταν η σημασία του νερού έγινε σταδιακά κοινή συνείδηση, τα όρια της ανάπτυξης είχαν ήδη συγκεκριμενοποιηθεί στον ορίζοντα. Τα υπόγεια υδροφόρα στρώματα εξαντλούνταν σταδιακά από τις υπερεντατικές βαθιές γεωτρήσεις. Ο Πηνειός καταντούσε το καλοκαίρι ανοιχτός υπόνομος, καθώς δέχονταν όλα τα ανεπεξέργαστα αστικά και γεωργικά απόβλητα. Η παροχή του δικτύου απορροής μειωνόταν. Και η αποψίλωση των δασικών εκτάσεων στα ορεινά ενέτεινε τα διαβρωτικά χειμμαρρικά φαινόμενα. Έτσι ο κόσμος άρχισε να ξεσηκώνεται και τα ΜΑΤ αναγκάστηκαν να επέμβουν κάποια καλοκαίρια όταν οι αγρότες της Καρδίτσας και της Λάρισας θα συγκρούονταν για το λίγο διαθέσιμο νερό, καβάλα στα τρακτέρ τους. […] Βγήκε λοιπόν ο Αχελώος από τα ντουλάπια και άρχισε η φιλολογία περί το θέμα”.18
Το υδατικό πρόβλημα της Θεσσαλίας
Από το 1984 επανερχόμαστε στο φθινόπωρο του 2025. “Ποτέ δεν τέθηκε το ερώτημα με ποιον τρόπο μπορούμε να σταματήσουμε να καταστρέφουμε ασύστολα τον υδροφόρο ορίζοντα του κάμπου”, λέει ο Κουτσαμπασιάκος όταν η συζήτηση πηγαίνει στο υδατικό έλλειμμα της Θεσσαλίας. Είναι ένα θέμα για το οποίο έχουμε ξαναγράψει εδώ στο περιοδικό: σε ανύποπτο χρόνο, όταν χαρτογραφούσαμε το δίκτυο άρδευσης στον κάμπο και τα διαχρονικά αδύναμα σημεία του που οδηγούσαν – και οδηγούν ακόμα – σε μεγάλες απώλειες νερού.19 Και σε πιο υποψιασμένο χρόνο, όταν δημιουργήθηκε ο Οργανισμός Διαχείρισης Υδάτων Θεσσαλίας με σκοπό την ιδιωτικοποίηση των συστημάτων άρδευσης, τον έλεγχο του νερού, την υφαρπαγή της γης και την επιβολή συγκεκριμένων μονοκαλλιεργειών βιομηχανικής κλίμακας.20
Γράφαμε για έναν θεσσαλικό κάμπο με μεγάλη απώλεια νερού από τα (ανοιχτά και χωμάτινα) συστήματα άρδευσης και τον τρόπο ποτίσματος των αγροτών (κανονάκια). «Όταν βλέπεις ότι έχω ένα τέτοιο δίκτυο τρομερά υδροβόρο και δεν έχεις κάνει τίποτα για να του αλλάξεις μορφή, δεν έχω φτιάξει κλειστά δίκτυα, – έχω μόνο του Σμοκόβου21 για να λύσει το θέμα του ανατολικού νομού, το οποίο θα έπρεπε να καλύπτει 120 χιλιάδες στρέμματα και καλύπτει μόνο 30 χιλιάδες -, όλο το υπόλοιπο γίνεται με επιφανειακά νερά που πέφτουν ξανά στο ποτάμι, όταν δεν στηρίζεις τους παραγωγούς να αλλάξουν λάστιχα, πώς λέμε ότι θα μας λύσει το πρόβλημα ο Αχελώος;», αναρωτιέται ο Παναγιώτης Καμινιώτης, γεωπόνος της Διεύθυνσης Αγροτικής Οικονομίας της Καρδίτσας και παραγωγός.
Γράφαμε για την απουσία λιμνοδεξαμενών και φυσικών ταμιευτήρων για τον εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα. Ο Άρης Τέγος, πολιτικός μηχανικός με επαγγελματική ενασχόληση στους τομείς της τεχνικής υδρολογίας, αντιπλημμυρικών έργων και σχεδίων διαχείρισης πλημμυρών, έχει εντοπίσει ο ίδιος με την έρευνά του δύο σημεία όπου θα μπορούσαν γίνουν τέτοιοι ταμιευτήρες, στην Δαφνοσπηλιά και στην θέση του “Αντάρτη”, λίγο πάνω από το Καλλίθηρο. “Είναι δύο θέσεις ταμίευσης 40 εκ. κυβικών το καθένα τον χρόνο. Μπορείς να φτιάξεις δύο μικρά φράγματα και σε άλλες θέσεις και τα 250 εκ. κυβικά που ζητάς από τον Αχελώο να τα βρεις έτσι. Και να λειτουργούν και σαν αντιπλημμυρικά”.
Γράφαμε για την αδιαφορία για τη σύνταξη ενημερωμένων εδαφολογικών χαρτών που θα ήταν ο κορμός για την οριοθέτηση αγροκλιματικών ζωνών όπου θα προκρίνονταν εκείνες οι καλλιέργειες που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν οι φυσικοί πόροι. “Πουθενά στον κόσμο δεν υπάρχει χωριστά διαχείριση του νερού. Η διαχείρισή του πάει μαζί με την διαχείριση του εδάφους. Στην Αμερική οι δημόσιες εταιρείες λέγονται solid and water conservation”, λέει ο Χρήστος Τσαντήλας, γεωπόνος, διδάκτωρ εδαφολογίας και πρώην διευθυντής του Ινστιτούτου Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών του ΕΛΓΟ Δήμητρα.
Γράφαμε τέλος ότι στην Θεσσαλία καλά-καλά δεν γνωρίζουμε ποιο είναι το υδατικό της έλλειμμα. “Το πρόβλημα είναι ότι δεν έχουμε μετρήσεις, δεν ξέρουμε πόσο νερό καταναλώνουμε στην γεωργία. Όλα όσα βλέπετε είναι εκτιμήσεις”, επισημαίνει ο Κωνσταντίνος Σούλης, διδάκτορας γεωπονικών επιστημών του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Ποιο είναι επομένως το “πρόβλημα” της Θεσσαλίας; Η απάντηση φαίνεται να κεντροβαρίζει στο πολιτικό παρά στο τεχνικό. “Οι άνθρωποι αναπτύσσονται, παράγουν, λειτουργούν οικονομικά και κοινωνικά με βάση τους φυσικούς πόρους της περιοχής τους, τις προϋποθέσεις και τους περιορισμούς που αυτή θέτει. Διαφορετικά κάνουμε κατάχρηση, λεηλασία και κατασπατάληση των φυσικών πόρων”, λέει ο Δημήτρης Σπυριδωνίδης, μεταφέροντας την εμπειρία των συζητήσεων που έχουν κάνει για το ζήτημα στο εσωτερικό της Αυτόνομης Συνάντησης. “Το μοντέλο της Θεσσαλίας απέτυχε γιατί ο καπιταλισμός κατέστρεψε τους φυσικούς πόρους σε ένα μεγάλο μέρος τους και μαζί κατέστρεψε και την δυνατότητα αναπλήρωσής τους. Ποια είναι η βασική αρχή του καπιταλισμού; Όταν καταστρέψουμε μία περιοχή, μετά να πάμε να καταστρέψουμε και μία άλλη. Να αναζωογονήσουμε την Θεσσαλία αρπάζοντας το νερό από μία άλλη περιοχή. Μα ποτέ δεν θα είναι αρκετοί οι φυσικοί πόροι να καλύψουν τις ανάγκες ενός ανορθολογικού άπληστου μοντέλου”.
Ο Άρης Τέγος είναι ένας άνθρωπος που υποστηρίζει την εκτροπή του Αχελώου. Η συζήτηση μαζί του είναι ενδιαφέρουσα, η διαφωνία πολλές φορές μπορεί να λειτουργήσει ως κίνηση για την σκέψη. Κουβαλάει την εμπειρία της δούλεψης σε ένα άλλο φράγμα, αυτό από το οποίο δημιουργήθηκε η τεχνητή λίμνη του Σμοκόβου και αυτό τον κάνει συγκροτημένο και ρεαλιστή. “Ας εκτρέψουμε 250 και 600 εκατομμύρια κυβικά. Δεν θα δούμε σε λίγα χρόνια τον υπόγειο υδροφορέα να ανεβαίνει. Κάποιοι το απλοποιούν. Και αυτό είναι προβληματικό γιατί το κάνουν εδώ και 30 χρόνια. Δεν ξέρουμε το ισοζύγιο. Είναι ένα δύσκολο ερώτημα που κάθε χρόνο εξαρτάται από τις καλλιέργειες, τις μετεωρολογικές συνθήκες. Αφού φτιάξουμε ένα σχέδιο συνδυαστικό, ολιστικό και το μελετήσουμε, μετά από 8-10 χρόνια θα δούμε τί μας λείπει. Και αυτό που μας λείπει να το φέρουμε από τον Αχελώο. Δεν έχουμε άλλη λύση”.
Μικρά υδροηλεκτρικά εργοστάσια στις πηγές του Αχελώου
Αγκαλιασμένος από τον Λάκμο, τόσο κοντά στις πηγές του που να μην διψάσει ποτέ. Αυστηρά οριοθετημένος, στα ανατολικά του από τον θεσσαλικό κάμπο με τον Κόζιακα και στα δυτικά με τα Τζουμέρκα. Η ιστορία των ανθρώπων του Ασπροποτάμου είναι σμιλευμένη από πέτρα και νερό, από τις βλαχόστρατες και τα περάσματά τους προς τους Καλαρρύτες και το Συρράκο, την ταπεινότητα που απαιτούσε η ανάπτυξη των κοινοτήτων τους πλάι στις πηγές του μυθικού ποταμού. Τα ποτάμια και τα ρέματα της περιοχής συναντώνται σε εκείνο το γεωγραφικό σημείο που το μαρτυρά και το όνομά του: στα Τρία Ποτάμια, λα Τρέι Αρούουρι μιας και είμαστε στα βλαχοχώρια. Εδώ, ο Ασπροπόταμος αφού σφουγγίσει ότι νερό τρέχει γύρω από το Χαλίκι, θα συναντηθεί με τον Κρανιώτικο ρέμα. Εδώ, όμως, έγινε το καλοκαίρι του 2022 και μία πολυπληθής ενημερωτική εκδήλωση για τα σχέδια που είχε το λόμπυ της πράσινης ανάπτυξης για την περιοχή, η οποία αποτέλεσε και τον προπομπό της δημιουργίας έναν χρόνο αργότερα του συλλόγου Ζωντανός Ασπροπόταμος.22 Σήμερα το Διοικητήριο της περιοχής στέκει εδώ απόμερο, κάποιες φορές το ανοίγει ο αγροτικός γιατρός που έρχεται να εξετάσει και έτσι αερίζεται ο χώρος από την κλεισούρα. Απέναντι χτίζεται ένα μαγαζί το οποίο όση ποταμίσια πέτρα και αν χρησιμοποιήσει εξακολουθεί να είναι άσχημο και παράταιρο με το σημείο.
Χωριά σε εγρήγορση
Τα ποτάμια και τα ρέματα της περιοχής είναι εντυπωσιακά πολλά. Κάθε σάρα και χαράδρα και νερό που τρέχει. Το Κρανιώτικο ρέμα, που έχει πάρει το όνομά του από το ομώνυμο χωριό που είναι χτισμένο στις όχθες του, δημιουργείται από ένα πλήθος ρεμάτων και πηγών που κατεβαίνουν από την Τριγγία, την Μπούτζα, την Τσουάνια και τον Γκουτζά. Στον ρου του έχουν γίνει ανά καιρούς τρεις αιτήσεις για κατασκευή μικρών υδροηλεκτρικών έργων (ΜΥΗΕ), με την τελευταία να απορρίπτεται το φθινόπωρο που μας πέρασε ύστερα από αγώνα των κατοίκων του χωριού. Ένα αντίστοιχο έργο ακυρώθηκε και στο Χαλίκι, στην θέση Ελατάκια, ύστερα από επίμονο αγώνα των κατοίκων και εκείνου του χωριού, ο οποίος μάλιστα αποτέλεσε και παράδειγμα κινητοποίησης και οργάνωσης για τους κατοίκους και άλλων χωριών της περιοχής.23 Ένα από αυτά ήταν η Πολυθέα, στην οποία ωστόσο οι εργασίες κατασκευής του έργου στο ρέμα Γιαννάκη βρίσκονται σε προχωρημένο σημείο. Το ίδιο συμβαίνει και στην Δέση όπου, αφενός ο αγώνας των κατοίκων του χωριού και αφετέρου οι καταστροφές που προκλήθηκαν στο σημείο κατασκευής του ΜΥΗΕ μετά το πέρασμα του “Ντάνιελ”, αφήνουν όλα τα ενδεχόμενα ανοιχτά. Τέλος, τη στιγμή που έκλεινε η ύλη του περιοδικού, εγκρίθηκαν οι περιβαλλοντικοί όροι για την κατασκευή ενός ακόμη μικρού υδροηλεκτρικού στο Καστανιώτικο ρέμα, στην Καστανιά.
Ξεπερνώντας τους τοπικισμούς
Πριν δύο χρόνια ένα τοπικό ειδησεογραφικό site των Τρικάλων είχε φιλοξενήσει ένα άρθρο24 του Θανάση Καλαντζή, ο οποίος με αφορμή τις αιτήσεις για μικρά υδροηλεκτρικά σε ποτάμια και ρέματα της περιοχής του άνω ρου του Αχελώου, υπενθύμιζε την ρήση “αν πιάσει φωτιά το σπίτι του γείτονα, αργά ή γρήγορα θα έρθει και στο δικό σου”. Με παράπονο έγραφε για την μοναξιά του αγώνα των κατοίκων της Μεσοχώρας επί πολλές δεκαετίες, καθώς τα γύρω χωριά είτε αδιαφορούσαν, είτε τους κατηγορούσαν ότι δεν θέλουν την ανάπτυξη του τόπου. Ο Δημήτρης Σπυριδωνίδης θυμάται ότι όταν βρέθηκαν πρώτη φορά στην Μεσοχώρα το 2007 για να στηρίξουν τον αγώνα, συνάντησαν μία τοπικιστική οπτική. “Εμείς πηγαίνοντας από αλλού είχαμε μία πιο ευρεία οπτική. Θεωρούσαμε ότι ο Αχελώος είναι μέρος ενός πιο ευρύτερου περιβαλλοντικού και κοινωνικού αγώνα. Αυτό δεν υπήρχε στους ντόπιους. Αυτοί έλεγαν ότι θα με διώξουν από το σπίτι μου, θα με ξεριζώσουν. Δεν είχε ο αγώνας πολιτικές, ιδεολογικές ή κοινωνικές προϋποθέσεις. Δεν είχαν καμία ευρύτερη οπτική, ούτε τους απασχολούσε τί γινόταν σε άλλα μέρη της χώρας. Σιγά-σιγά αλλάξαν τα πράγματα. Δεν είχαν στην κουλτούρα τους να διαδηλώνουν, τώρα το κάνουν. Όλοι βλέπουμε και μαθαίνουμε. Τα κινήματα είναι σχολεία, όλοι μαθαίνουμε από αυτά που κάνει κάποιος άλλος. Και οι άλλοι μαθαίνουνε κάτι από αυτό που κάνουμε εμείς. Βγαίνουν από το χωριό και συναντιούνται με άλλους αγώνες, με άλλες αφετηρίες και για άλλα αντικείμενα. Ο τοπικισμός έχει σπάσει και από ανάγκη. Η ανάγκη να μην είσαι μόνος, να επικοινωνήσεις, να πεις ότι κάτι συμβαίνει εδώ”.
Ο Νίκος Ιωάννου χρησιμοποιεί τα παραδείγματα των αγώνων πιο χαμηλά στον ρου του ποταμού, στην Αιτωλοακαρνανία και τα ευρυτανικά Άγραφα, και εμφανίζεται πιο σκεπτικός σχετικά με το ξεπέρασμα των μικρών τοπικισμών. “Σήμερα υπάρχουν αντιστάσεις στον Αχελώο που αφορούν στα αντλησιοταμιευτικά έργα σε τεχνητές λίμνες. Αντιδρά ο κόσμος και ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι επειδή τους κόβει μια πορεία προς την ανάπτυξη του τοπικού τουρισμού. Δεν υπάρχει πραγματικό περιβαλλοντικό ενδιαφέρον γιατί στις αναφορές τους δεν υπάρχει η εκτροπή του Αχελώου. Υπερασπίζεσαι δηλαδή το ανθρώπινο περιβάλλον μόνο στο σημείο όπου βρίσκεσαι εσύ.25 Μα το ποτάμι ξεκινάει από τις πηγές του μέχρι εκεί που αδειάζει. Απέχουμε από το να αποκτήσουμε περιβαλλοντική συνείδηση στα κινήματα. Μία εξαίρεση είναι αυτή των Αγράφων, η οποία προσπάθησε να θέσει το ζήτημα πανελλαδικά και όχι τοπικά”. Σε ένα πρόσφατο άρθρο26 του στο site Αυτολεξεί27 αναρωτιέται ποιος θα το περίμενε ότι μετά από εξήντα χρόνια ένα τοπικό περιβαλλοντικό κίνημα θα υπερασπιζόταν τις τεχνητές λίμνες του Αχελώου από επιθετικές εγκαταστάσεις ΑΠΕ. Πρόκειται μήπως για αντισταθμιστικό όφελος όσον αφορά τον κοινωνικό πόνο και την περιβαλλοντική καταστροφή τριών συνεχόμενων δεκαετιών (’60, ’70, ’80) οι οποίες μετάλλαξαν τον ποταμό; Είναι μήπως για ό,τι έχει απομείνει από το φυσικό περιβάλλον το οποίο μπορεί να μας κρατήσει σε αυτόν τον τόπο έστω μέσω του τουρισμού; Ή μήπως για τη διατήρηση και ενίσχυση της κτηνοτροφίας;
Ξεπερνώντας τον ανθρωποκεντρισμό
Αναρωτιέμαι τί μπορεί να συνδέει όλες αυτές τις κοινότητες ανθρώπων που ζουν από και με το ποτάμι σε ένα μήκος 220 χιλιομέτρων. Διαφορετικές κουλτούρες, απομονωμένα χωριά, διαφορετικοί τρόποι σύνδεσης που κληρονόμησαν οι προηγούμενες γενιές στους νεότερους, διαφορετικά παραγωγικά μοντέλα ανά γεωγραφία που εξαρτώνται (και επομένως νοιάζονται) λιγότερο ή περισσότερο από τα νερά του. Οι περιβαλλοντικές αιχμές ωστόσο μπορούν να δημιουργήσουν μία κοινή γραμμή που να συνέχει όλες αυτές τις διαφορετικότητες. Και ο βαθμός πολιτικοποίησής τους, πέρα και έξω από τοπικούς προσοδικούς μηχανισμούς, αναθέσεις και διαμεσολαβήσεις, καθορίζει στάσεις και επιτυχίες στους αγώνες. Είναι ένα ανοιχτό ζήτημα, ατομικής και συλλογικής διαπραγμάτευσης, το πώς θα ξεπεράσουμε τον ανθρωποκεντρισμό στην αντίληψη μας για τον φυσικό κόσμο: στην χειρότερη εκδοχή του η φύση αποτελεί μία ανεξάντλητη πλουτοπαραγωγική πηγή εκμετάλλευσης, και στην καλύτερη δικαιούται υπεράσπισης στο βαθμό που καλύπτει ανθρώπινες ανάγκες και μόνο. “Αυτή η περιοχή της Πίνδου, εγκαταλελειμμένη, αναξιοποίητη, αδιάφορη, ξεχασμένη για δεκαετίες καθώς δεν είχε να προσφέρει και πολλά στον καπιταλισμό, έχει έναν τεράστιο πλούτο. Αυτή η περιοχή έχει έναν θησαυρό και αυτόν θέλουν. Σαν τους κονκισταδόρες που πήγαν να βρουν χρυσάφι στην Αμερική, έτσι έρχονται και στην Πίνδο για να πάρουν το νερό της”, λέει ο Σπυριδωνίδης.
Το παράδειγμα των προηγούμενων γενιών μπορεί να δείξει μία κατεύθυνση αρμονικής συμβίωσης με το περιβάλλον, λέει ο Θανάσης Καλαντζής. “Θέλεις ανάπτυξη εδώ; Ας το δούμε βάσει των παλιών ιδεών. Δηλαδή τί καλλιεργούσαν εδώ, τί κτηνοτροφία υπήρχε. Στην Μεσοχώρα δεν μπορεί να γίνουν παρεμβάσεις μεγαλύτερες από αυτές που αντέχει το περιβάλλον. Ένα παράδειγμα: όλα τα παλιά σπίτια της Μεσοχώρας φτιάχνονταν με πέτρες από το δάσος. Όταν άρχισε η εμπορική του εκμετάλλευση και το δασαρχείο επέτρεπε σε έναν εργολάβο να κόψει 500 κυβικά ξύλα, ο έμπορας θα έκοβε 800 κυβικά και θα λάδωνε και μερικούς. Νομίζω ότι η φύση είναι έτσι ισορροπημένη ώστε να ικανοποιεί τα αιτήματα αυτών που μένουν εκεί και όχι αυτών που μένουν 100 χιλιόμετρα μακρυά”.
Τί σημαίνει ανάπτυξη;
Το 1968 ο Τόμας Σέιβερι, ένας Βρετανός μηχανικός, εφηύρε την πρώτη ατμομηχανή, όχι ως μεταφορικό μέσο που ίσως θα φανταζόμασταν, αλλά ως τρόπο αποστράγγισης των πλημμυρισμένων ορυχείων, καθώς οι μεταλλωρύχοι εργάζονταν πλέον σε όλο και μεγαλύτερα βάθη. Εκείνη η πρώτη ατμομηχανή ονομάστηκε “φίλος του ανθρακωρύχου” και πέρα από τα ρίσκα και τα αδύνατα σημεία που συνεπαγόταν η κατασκευή της, συμβόλιζε και τον αποικισμό των ανθρώπων όλο και βαθύτερα μέσα στα έγκατα της γης για την εξόρυξη πρώτων υλών. Στους νεολογισμούς των ημερών μας η ατμομηχανή συνηθίζεται να συνοδεύει συχνά την λέξη ανάπτυξη, συνθέτοντας έτσι μία φράση που αναφέρεται σε, διαφορετικής έντασης, επενδύσεις του κεφαλαίου πάνω στη φύση και στις τοπικές κοινότητες – και στις δυνατότητες που μπορούν να προκύψουν από αυτές. Η ανάπτυξη, όμως, έχει πολλά και διαφορετικά σημαινόμενα, ανάλογα από ποια μεριά θα θελήσεις να την δεις.
Επιχειρηματίες του ορεινού νομού Τρικάλων καλοβλέπουν τη λειτουργία του φράγματος στην Μεσοχώρα καθώς πιστεύουν ότι η λίμνη που θα δημιουργηθεί θα προσφέρεται για τουριστική εκμετάλλευση, μία αντίστοιχη περίπτωση με αυτήν της λίμνης Πλαστήρα. Ο Δήμος Μετεώρων επεμβαίνει με βαριά μηχανήματα στην ροή του Ασπροποτάμου για να διαμορφώσει του βιρούς, τα φυσικά στολίδια του ποταμού, σε τεχνητές “πλαζ”, διαφημίζοντάς τες ως τέτοιες, κοιτώντας να προσελκύσει τουρισμό που παραπέμπει σε παραθαλάσσιο τοπίο.28 Στην λίμνη Κρεμαστών οργανώνονται βαρκάδες και εναλλακτικές δραστηριότητες στα νερά της, και ας έχουν ιδιωτικοποιηθεί αυτά καθώς αποτελούν μέρος της λειτουργίας του υδροηλεκτρικού εργοστασίου και απαγορεύεται οποιαδήποτε δραστηριότητα σε αυτά χωρίς άδεια από την ΔΕΗ. Ο Γιάννης Ρουσόπουλος καταγράφει μία χαρακτηριστική στιχομυθία ντόπιων που αντιλαμβάνονται την κατάσταση στον Αχελώο και την σχολιάζουν σκωπτικά χρησιμοποιώντας το μαύρο χιούμορ: “Ρε τι τον θέλουμε τον Αχελώο; Έτσι που τον κατάντησαν, δεν έχει νόημα να χτυπιόμαστε, δεν έμεινε τίποτα από φυσικό ποτάμι, δεν υπάρχει!”. Λέει μετά ο άλλος δίπλα: “Όχι ρε φίλε, υπάρχει, για να βγάζει λεφτά η ΤΕΡΝΑ”. Ρε μεγάλε, αναφώνησα! Έχεις δίκιο! Γι αυτό υπάρχει ο Αχελώος”.
Από την άλλη στην Βαλαώρα οι κάτοικοι οργανώνονται για να υπερασπιστούν τα βοσκοτόπια τους από το σχέδιο εγκατάστασης φωτοβολταϊκών σε μία έκταση 3.200 στρεμμάτων. Η πρωτογενής παραγωγή είναι μία δραστηριότητα που συμβαδίζει με την γεωγραφία του τόπου και το φυσικό περιβάλλον. Ο Θωμάς Κώτσιας, κάτοικος του χωριού, μου περιέγραφε παλαιότερα αυτό το ιδιαίτερο πλεονέκτημα. “Η Βαλαώρα είναι αυτό που λέει και το όνομά της: τόπος ξηρός και βραχώδης, πετρώδης. Με ασβεστολιθικά πετρώματα και λίγη γη. Αυτή η γη έχει κάτι το μοναδικό. Σε οτιδήποτε φυτρώνει, σε οποιοδήποτε ζώο βοσκάει σε αυτή τη γη, οι γεύσεις που δίνει στα προϊόντα της είναι εξαιρετικές. Έτσι αν χαθεί αυτός ο τόπος θα φύγουμε απ’ την εκτατική παραδοσιακή κτηνοτροφία και θα πάμε στην επιλογή της σταβλισμένης. Αυτού του είδους η κτηνοτροφία αφενός δεν μπορεί να ανταγωνιστεί μονάδες του κάμπου της Θεσσαλίας ή της Αιτωλοακαρνανίας, γιατί είναι τεράστια η επιβάρυνση των μεταφορικών. Και αφετέρου χάνεται το συγκριτικό πλεονέκτημα της ποιότητας του γάλακτος ή του κρέατος σε σχέση με μια μονάδα στο Αγρίνιο ή στον κάμπο της Καρδίτσας”.29
Αχελώος, ενιαίος και ελεύθερος
Εάν συγκεντρώσεις τα επιμέρους αιτήματα που μέσα στα χρόνια έχουν εκφραστεί από τοπικούς αγώνες σε όλο το μήκος του ρου του Αχελώου, μπορείς να αποκτήσεις μία στιγμιαία εικόνα των απειλών και των αναγκών που έχει ο ποταμός. Προστασία των πηγών του Αχελώου, της Βερλίγκας, από την ανεξέλεγκτη διέλευση τροχοφόρων. Ακύρωση όλων των αδειών για μικρά υδροηλεκτρικά σε ποτάμια και παραποτάμους. Ακύρωση των φραγμάτων στη Μεσοχώρα και την Συκιά, μαζί και των σχεδίων εκτροπής προς την Θεσσαλία. Ακύρωση των πλωτών και χερσαίων φωτοβολταϊκών στις τεχνητές λίμνες αλλά και στις περιοχές γύρω από αυτές. Ρύθμιση της ροής του νερού από τις πόρτες των φραγμάτων της ΔΕΗ ανάλογα με τις ανάγκες των οικοσυστημάτων και ιδίως αυτού στις εκβολές του ποταμού στις Εχινάδες Νήσους. Απομάκρυνση των τεχνητών υδατοκαλλιεργειών βιομηχανικής κλίμακας από τις εκβολές του ποταμού και την λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου και του Αιτωλικού. Όλα αυτά τα αιτήματα, παρόλο που έχουν διατυπωθεί μέσα σε βάθος δεκαετιών και αποκομμένα αναμεταξύ τους, συνηγορούν σε κάτι κοινό. Στην επαναφορά (ή την διασφάλιση) του ελεύθερου ρου του Αχελώου και του οικοσυστήματός του. Και αυτό είναι μία πολύ καλή βάση αντίληψης του φυσικού κόσμου, διαπραγμάτευσης στις τοπικές κοινωνίες και διεκδίκησης από το κράτος και το κεφάλαιο.
Ο Αχελώος είναι ανάγκη να γίνεται αντιληπτός ως ένα ενιαίο οικοσύστημα: περιβαλλοντικά, κοινωνικά, πολιτιστικά. Να γνωρίσουμε ή να θυμηθούμε ξανά το ποτάμι από τα ανάντη του μέχρι τα κατάντη του. Οι πολιτισμοί που αναπτύχθηκαν στο διάβα του, τα ζώα που δροσίστηκαν ή αναπαράχθηκαν στα νερά του, τα ερωτοτροπήματα του ποταμίσου και του θαλασσινού νερού στις εκβολές του, οι πολιτείες βιοποικιλότητας που έχουν στηθεί εκεί, οι καταστροφές που λάσπωσαν τους τόπους, τα φράγματα που προσπάθησαν να μετατρέψουν τον ποταμό σε ένα σύνολο από τεχνητές λίμνες, το πείσμα του να συνεχίζει να ρέει ελεύθερος σε αρκετά σημεία κλείνοντάς μας μυστικά ραντεβού γνωριμίας μαζί του. Αυτός είναι ο Ασπροπόταμος, ο Άσπρος, ο Αράου Άλμπου, ο Αχελώος.
Σημειώσεις
1 Κατσακιώρηδες αναφέρονται υποτιμητικά οι μη βλάχοι κάτοικοι των χωριών του άνω ρου του Αχελώου. Στον κάμπο της Θεσσαλίας κατσακιώρηδες ονομάζουν τους κατοίκους από τα ημιορεινά της Πύλης και προς τα πάνω. Αντίστοιχα, οι βλάχοι του Ασπροποτάμου ονομάζονται υποτιμητικά μπουρτζόβλαχοι. Κάποιες φορές χρησιμοποιούν και οι ίδιοι αυτόν τον χαρακτηρισμό για τους εαυτούς τους, πιο πολύ για να κεντρίσουν το ενδιαφέρον, να ερεθίσουν έναν γεροντότερο. Θανάσης Χονδρός, Μελωδική και αφηγηματική πλοκή στον βλαχόφωνο Ασπροπόταμο: τόπος και ρεπερτόριο, 2006.
2 Το σύγχρονο ελληνικό πολιτισμικό τοπίο: ένας αεροφωτογραφικός άτλαντας, Εργαστήριο Εφαρμοσμένης και Ανθρώπινης Γεωγραφίας, Τμήμα Γεωγραφίας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, 2008-2010, greekscapes.gr
3 Βλέπε επίσης Άρης Ψιλοβίκος, Γιώργος Σεϊτανίδης, Αντώνης Ψιλοβίκος, Το υγροτοπικό σύμπλεγμα της λεκάνης του Κάτω Αχελώου ως περιβαλλοντικό, εκπαιδευτικό, τουριστικό και γεωπολιτιστικό πρότυπο, Συμπόσιο: γεωτουριστικά, γεωπολιτιστικά μονοπάτια και γεωμυθότοποι, πρακτικα συνεδρίου, έκδοση του Γεωτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας-παράρτημα Ανατολικής Στερεάς, 2000, σελ. 114-125. Περιγράφεται η πάλη του ανθρώπου με τα υγροτοπικά συστήματα αυτής της περιοχής και πώς αυτή έχει αποτυπωθεί στην μυθολογία, στην ιστορία, στους θρύλους και στις παραδόσεις της Αιτωλίας και της Ακαρνανίας. Τα τελευταία χρόνια οι φυσικοί υγρότοποι μετατράπηκαν σε ελεγχόμενα συστήματα και οι ανθρώπινες παρεμβάσεις στις δελταϊκές πεδιάδες και στις λιμνοθάλασσες έχουν αλλάξει σημαντικά τις φυσικές λειτουργίες τους.
4 Το πλούσιο φωτογραφικό υλικό που είχε συλλέξει από τα οικοσυστήματα της ευρύτερης περιοχής της Αιτωλοακαρνανίας το δημοσίευε στην προσωπική σελίδα που διατηρούσε στο facebook και αξίζει να ανατρέξετε σε αυτό. Επίσης, έχει εκδώσει δύο βιβλία, το Ναυπακτία. Από το Αντίρριο… ως τα Βαρδούσια, εκδόσεις Δωδώνη, 2006 και το Στο Μεσολόγγι με τα πουλιά!, εκδόσεις Ρουσόπουλος Β. Ι., 2017.
5 Η έγκριση της ΑΕΠΟ από το υπουργείο έγινε στα τέλη του Αυγούστου, παρά τις αρνητικές γνωμοδοτήσεις τοπικών Δήμων και Περιφερειών, ακόμα και του ΟΦΥΠΕΚΑ. Μέσα στον Νοέμβρη τοπικοί σύλλογοι και φορείς της Άρτας και της Αργιθέας προσέφυγαν στο ΣτΕ για να ακυρωθεί η σχετική έγκριση. Τα σχέδια για την κατασκευή φράγματος από την ΔΕΗ στην περιοχή, στο ύψος του οικισμού Αρδάνοβο, υπάρχουν από το 1964. Συνδέεται άμεσα με την περάτωση και λειτουργία των φραγμάτων σε Συκιά και Μεσοχώρα, καθώς σε περίπτωση που προκριθεί το Αυλάκι αποδυναμώνεται τεχνικά η δυνατότητα λειτουργίας των άλλων δύο υδροηλεκτρικών βορειότερα. Σε κάθε περίπτωση, όλα αυτά τα επενδυτικά σχέδια, σε οποιαδήποτε μορφή τους, μετατρέπουν τον Αχελώο από ένα ελεύθερο και άγριο ποτάμι σε ένα σύνολο από τεχνητές λίμνες με ελεγχόμενη ροή νερού.
6 Στα μέσα του 1960 κατασκευάζεται στην Βοιωτία εργοστάσιο από την Αλουμίνιον της Ελλάδος (σήμερα Μυτιληναίος), θυγατρική εταιρεία του γαλλικού ομίλου Pechiney (ΠΕΣΙΝΕ), για να εκμεταλλευτεί τα πλούσια κοιτάσματα βωξίτη στην Γκιώνα και στον Παρνασσό. Ο γαλλικός μητρικός όμιλος εκείνη την περίοδο έχει αποφασίσει να μεταφέρει τις γραμμές παραγωγής του σε χώρες χαμηλού κόστους γης, εργασίας, πρώτης ύλης και ενέργειας. Το ελληνικό κράτος της παραχώρησε φθηνή γη, είτε μέσω αναγκαστικών απαλλοτριώσεων υπέρ της εταιρείας είτε με άμεση αγορά γης. Της εξασφάλισε όμως και φθηνό ρεύμα, μέσω μίας σύμβασης με την ΔΕΗ στο 1/3 του κόστους του. Εκείνη την περίοδο η τιμή της οικιακής κατανάλωσης ρεύματος ήταν 22 δραχμές/κιλοβατώρα, οι αγρότες πλήρωναν 14 δραχμές/κιλοβατώρα, η κρατική ΛΑΡΚΟ 7,3 δραχμές/κιλοβατώρα και η Αλουμίνιον 5,25 δραχμές/κιλοβατώρα. Το εργοστάσιο της ΠΕΣΙΝΕ κατανάλωνε σχεδόν το 10% της συνολικής ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας. Καθώς το ελληνικό κράτος τότε είχε πολύ περιορισμένες πηγές ενέργειας, μία άποψη υποστηρίζει ότι η κατασκευή του υδροηλεκτρικού εργοστασίου στα Κρεμαστά ήρθε να καλύψει τις αυξημένες ανάγκες σε ενέργεια για την παραγωγή αλουμινίου (1 τόνος απαιτεί 14.821KWh ηλεκτρικής ενέργειας).
7 Βίαιες συγκρούσεις αγροτών και χωροφυλακής με 64 τραυματίας εις τον Αχελώον, εφημερίδα Ελευθερία, φ. 5782, 21/7/1963. 800 κάτοικοι του Αγ. Βασιλείου κινούνται προς τα έργα της ΔΕΗ διαμαρτυρόμενοι για τις μικρές αποζημιώσεις που πήραν για τις απαλλοτριώσεις των χωραφιών τους.
8 Θωμάς Κώτσιας, ΛίμνηΚρεμαστών: 50 χρόνιαμετά… έναοδοιπορικόστοχώροκαιτοχρόνο!, Ευρυτάνας Ιχνηλάτης, eyrytixn.blogspot, Μάιος 2013.
9 Τα νερά της λίμνης Κρεμαστών είναι ιδιωτικοποιημένα και ανήκουν στην ΔΕΗ, πρώτη ύλη για τη λειτουργία του υδροηλεκτρικού της εργοστασίου. Οποιαδήποτε δραστηριότητα ή χρήση των νερών της θα πρέπει να έχει την έγκριση από την εταιρεία, ενώ καταγράφονται και περιπτώσεις κατοίκων της περιοχής οι οποίοι έχουν δεχτεί πρόστιμα γιατί ψαρεύουν στα νερά της χωρίς να μπουν στη διαδικασία να ζητήσουν άδεια! Η ΔΕΗ μάλιστα πέρα από τα νερά έχει στην ιδιοκτησία της, από την δεκαετία του ’60, και ένα σύνολο απαλλοτριωμένων, έναντι μικρού αντιτίμου, εκτάσεων που βρίσκονται στα πρανή των βουνών που την περικλείουν. Αυτές οι εκτάσεις, εφόσον δεν έχουν καλυφθεί με νερό χρησιμοποιούνται όλα αυτά τα χρόνια από τους ανθρώπους της περιοχής για αγροτικές και επαγγελματικές χρήσεις χωρίς όμως να έχουν την κυριότητά τους. Εραστές των Αγράφων, τεύχος 9, χειμώνας 2025.
10 Στην πραγματικότητα η ΔΕΗ σχεδίαζε δύο φράγματα για υδροηλεκτρικούς σκοπούς στην ευρύτερη περιοχή. Ένα στην Μεσοχώρα και ένα στην Κορυφή, κοντά στα σύνορα με την Άρτα.
11 Για την ιστορία και τις δράσεις του Συνδέσμου Κατακλυζομένων Μεσοχώρας “Ο Αχελώος” μπορείτε να ανατρέξετε στο site του, skmacheloos.gr
12 Η Αυτόνομη Συνάντηση Αγώνα προέκυψε μέσα από την συνάντηση αρκετών αγωνιστών από την Θεσσαλία, την δυτική Ελλάδα και την Αθήνα, και την συζήτηση, ένα βράδυ, γύρω από μια φωτιά στις όχθες του Αχελώου. Περισσότερες πληροφορίες στο blog, axeloosasa.squat.gr
13 Εξαίρεση στη συνθήκη της εποχής αποτελεί η Θεσσαλική Κίνηση για τη Γη και την Ελευθερία. Θα ασχοληθεί με το ζήτημα της εκτροπής του Αχελώου, εφορμώντας από την εμπειρία της Θεσσαλίας. “…κανένας πολιτικός, και ειδικά αυτοί που δεκαετίες τώρα έχουν υπάρξει υπουργοί και βουλευτές, δεν μπορεί να μας πείσει για το αγαθό των προθέσεών του, αφού ο ίδιος έχει ενεργά συμμετάσχει στο οικολογικό έγκλημα που έχει επιτελεστεί στη θεσσαλική γη (συμβατική μονοκαλλιέργεια, ρύπανση εδαφών και ποταμιών, καταστροφή υπόγειων νερών), στο κοινωνικό έγκλημα που έχει γίνει εις βάρος των θεσσαλικών πόλεων και χωριών (άδειασμα των χωριών από νέους ανθρώπους, άχαρη και αλόγιστη τσιμεντοποίηση των αστικών κέντρων) και στο οικονομικό έγκλημα που όλο και χειρότερα κάθε μέρα που περνά επιτελείται σε βάρος των εργαζομένων, των μικρών αγροτών και των νέων που ζουν στη Θεσσαλία (χρέη στις τράπεζες, χαμηλοί μισθοί, ανεργία, αυξημένα τιμολόγια για νερό, ρεύμα και τηλέφωνο)”.
14 Η Πανελλαδική Κίνηση δημιουργήθηκε ύστερα από ανοιχτή συνέλευση που έγινε στην Αθήνα με πρωτοβουλία της Αντιεξουσιαστικής Κίνησης. Στο πρώτο της κάλεσμα αναφέρει ότι “η εκτροπή του Αχελώου είναι το μεγαλύτερο έργο διευθέτησης υδάτων που σχεδιάστηκε ποτέ στην Ελλάδα. Ταυτόχρονα είναι η πιο καταστροφική παρέμβαση στην ποτάμια ελληνική φύση. […] Στο σύγχρονο πόλεμο του νερού από τη μια μεριά είναι το κράτος και οι εταιρείες και από την άλλη η κοινωνία και η δύναμη της ζωής. Μέσα από τις συνελεύσεις πολιτών, με άμεση δημοκρατία, επιχειρούμε την κοινωνική παρέμβαση στη διαχείριση του νερού”.
15 Καθώς η επισκευή (ή μη) της σκεπής ενός σπιτιού ορίζει το τέλος (ή την αρχή) της εγκατάλειψής του, έχει πολλά περισσότερα σημαινόμενα σε ένα χωριό που η καρδιά του χτυπά στους ρυθμούς των όρων απαλλοτρίωσης που ανακοινώνονται κατά καιρούς: “Τί έχουν πάθει οι Μεσοχωρίτες! Αυτοί που θέλουν το σπίτι το πατρικό, δεν αλλάζουν τη σκεπή, γιατί θα απαλλοτριωθεί και έτσι το σπίτι καταστρέφεται. Άλλοι δεν θέλουν το σπίτι, όμως αλλάζουν τη σκεπή για να σταθεί όρθιο και να πάρουν την αποζημίωση”, σκωπτικό σχόλιο στο Η φωνή της ορεινής πατρίδας, εφημερίδα των χωριών της διευρυμένης κοινότητας Νεράιδας Τρικάλων, φύλλο 34, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 2008, σελ. 3.
16 Σε αυτήν τη συζήτηση συναντάμε με μικρά γράμματα ότι στη Μέγδοβα (ή Ταυρωπό), στον μεγαλύτερο παραπόταμο του Αχελώου με μήκος 78 χιλιόμετρα, κατασκευάστηκε το 1959 φράγμα που δημιούργησε την λίμνη Ν. Πλαστήρα για τη λειτουργία του υδροηλεκτρικού εργοστασίου της ΔΕΗ. Η Μέγδοβα πηγάζει από τα βουνά στα δυτικά του νομού Καρδίτσας και τροφοδοτείται με τα νερά του Μπεσιώτη, του Φουρνιώτη, του Μαγγανά, του Γραβενίτη της Αρωνιάδας και της Φραγκίστας. Πρόκειται για την πρώτη εκτροπή ποταμού στην ελληνική επικράτεια.
17 Ο Πολίτης υπήρξε ένα εμβληματικό περιοδικό της μεταπολίτευσης με ιδιαίτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά και καθοριστική επίδραση στον χώρο των αριστερών ιδεών. Κυκλοφόρησε από το 1976 μέχρι το 2008 (σε δύο περιόδους) και όλα τα τεύχη του έχουν ψηφιοποιηθεί από τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας και είναι ελεύθερα προσβάσιμα στο site τους.
18 Μιχάλης Μοδινός, “Θα σας φέρουμε και ποτάμια”. Μερικές σκέψεις για την εκτροπή του Αχελώου, Πολίτης, τεύχος 14, 4/5/1984, σελ. 20-22.
19 Νερόχαμένοστηνμετάφραση.Τουδατικόζήτηματουθεσσαλικούκάμπου, Εραστές των Αγράφων, τεύχος 7, καλοκαίρι 2023, σελ. 47-53.
20 Μπίζνες με χώμα και νερό. Περιφράξεις του νερού και υφαρπαγή της γης στον θεσσαλικό κάμπο, Εραστές των Αγράφων, τεύχος 9, χειμώνας 2025, σελ. 32-51.
21 Η σύμβαση για την λειτουργία του κλειστού δικτύου της τεχνητής λίμνης Σμοκόβου, από το οποίο θα υδροδοτούνταν το ανατολικό κομμάτι του νομού Καρδίτσας και θα αρδεύονταν περίπου 120 χιλιάδες στρέμματα γης, υπογράφηκε το 2006. Το έργο, ύστερα από συνεχείς παρατάσεις, ξεκίνησε με κάποιον τρόπο να λειτουργεί τον Αύγουστο του 2025 όσον αφορά το κομμάτι της υδροδότησης. Ρεπορτάζ τοπικών αλλά και πανελλαδικών μέσων ενημέρωσης το καλοκαίρι κατέγραφαν την μεγάλη πτώση της στάθμης της λίμνης, σε κάποια σημεία μάλιστα, δίπλα στην Κτιμένη, να έχει πάψει να υπάρχει ως τέτοια. Αυτό το οποίο δεν ανέφεραν ωστόσο είναι ότι από την αρχή της κατασκευής της η λεκάνη απορροής του οροπεδίου της Ξυνιάδας από την οποία γεμίζει με νερό δεν ήταν ποτέ σε θέση να καλύψει τον συνολικό όγκο αποθήκευσης νερού για τον οποίο σχεδιάστηκε ως τεχνητή λίμνη. Σήμερα προβάλλεται η αλλαγή των κλιματικών συνθηκών, που δεν είχε προβλεφθεί στα υδρολογικά δεδομένα των σχεδίων της δεκαετίας του ‘80, ως αιτία για την ανάγκη εκτροπής ακόμη ενός ποταμού (του Βαθυλακιώτη) για να τροφοδοτήσει με τα νερά του την λίμνη.
22 Συνέντευξη: Ζωντανός Ασπροπόταμος. «Η συμμετοχικήσχέσηόλωντωνμελώντουσυλλόγουείναιαυτοσκοπός», Εραστές των Αγράφων, καλοκαίρι 2025, τεύχος 10.
23 Τί συμβαίνειστον Ασπροπόταμο ότανπέφτειτοσκοτάδι;, Εραστές των Αγράφων, τεύχος 9, χειμώνας 2025.
24 Θανάσης Καλαντζής, Φωτιά στο σπίτι του γείτονα, καταιγίδα υδροηλεκτρικών στην περιοχή μας, trikkipress.gr, 10/4/2023.
25 Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η Πρωτοβουλία Φορέων και Πολιτών για την Προστασία και Ανάδειξη της Κοιλάδας του Αχελώου, η οποία έχει συγκροτηθεί για να αντιταχθεί στην κατασκευή υδροηλεκτρικού εργοστασίου στο Αυλάκι. Στις ανακοινώσεις της προτρέπει να ολοκληρωθούν τα έργα και να τεθούν λειτουργία τα φράγματα της Μεσοχώρας και της Συκιάς, βορειότερα ώστε να γλιτώσουν την κατασκευή φράγματος στον δικό τους τόπο.
26 Νίκος Ιωάννου, Αχελώος – Ποιος το περίμενε;, aftoleksi.gr, 10/7/2024.
27 Το Αυτολεξεί είναι ένα site με υλικό ελευθεριακής αρθρογραφίας με σκοπό την παραγωγή και διάχυση της γνώσης και της πολιτικής σκέψης από-τα-κάτω, αδιαμεσολάβητα και ακομμάτιστα. Παράλληλα λειτουργεί και εκδοτικό τμήμα με την παραγωγή βιβλίων.
28 Σε ανακοίνωσή του το καλοκαίρι ο σύλλογος Ζωντανός Ασπροπόταμος σημείωνε, μεταξύ άλλων, για το ζήτημα: “Την τελευταία διετία παρατηρείται μία συχνή αναφορά στα μέσα ενημέρωσης και στον δημόσιο λόγο για τις “πλαζ” του Ασπροποτάμου. Προφανώς ο όρος δεν ανταποκρίνεται στη γεωμορφολογία της περιοχής μας. Η φυσιογνωμία του Ασπροποτάμου δεν παραπέμπει σε παραθαλάσσιο τοπίο. Αντιθέτως αποτελείται από πεντακάθαρε ρέματα, πανέμορφα βουνά, πλούσια δάση, πέτρες και βράχους. Είναι τοπία ατόφιας φύσης που δεν αποδέχονται “ταμπέλες” παραλίας. […] Οι βίροι του Ασπροποτάμου είναι αρκετοί ώστε να φιλοξενούν το κοινό χωρίς να δημιουργείται αδιαχώρητο, που θα μπορούσε να δημιουργήσει σκέψεις για εφήμερα εμπορικά εγχειρήματα σε κάποιους. Εγχειρήματα που πιθανότατα θα ασελγήσουν εις βάρος του παρθένου τοπίου”.
29 Βαλαώρα: τόπος ξηρός και πετρώδης για τους επενδυτές, Εραστές των Αγράφων, τεύχος 1ο, Ιούνιος 2020.