Τον χειμώνα που μας πέρασε βρεθήκαμε προσκεκλημένοι για μία παρουσίαση του περιοδικού στις Σταγιάτες του Πηλίου. Το συγκεκριμένο χωριό, 11 χιλιόμετρα έξω από τον Βόλο, σκαρφαλωμένο ανάμεσα στα τουριστικά χωριά της Πορταριάς και της Μακρυνίτσας, εδώ και πολλά χρόνια αποτελεί τον τόπο ενός ανυποχώρητου αγώνα για την υπεράσπιση των πηγών του, αλλά και μίας συνολικότερης προσπάθειας τα καθημερινά ζητήματα του χωριού να συζητιούνται και να αναζητούνται λύσεις σε αυτά με έναν αυτοοργανωμένο και συλλογικό τρόπο, μέσα από τακτικές ανοιχτές συνελεύσεις. Εκείνο το απόγευμα, στη συζήτηση που ακολούθησε την παρουσίαση, αισθανθήκαμε ότι οι άνθρωποι του χωριού, αλλά και όσοι και όσες βρεθήκανε εκεί από τα γύρω χωριά (όπως την Κερασιά) και την πόλη του Βόλου, είχαν έναν δικό τους κώδικα και μία ζεστασιά στις μεταξύ τους συνομιλίες, τα οποία προέκυπταν μέσα από τα κοινά βιώματα και τις σχέσεις που είχαν αναπτύξει εδώ και δεκαετίες στο πλαίσιο των αυτόνομων περιβαλλοντικών αγώνων που είχαν εκδηλωθεί στον νομό Μαγνησίας. Κάπως έτσι προέκυψε η ιδέα να σκαλίσουμε αυτήν την ιστορία. Όταν κάναμε τις πρώτες επαφές για την έρευνά μας μάθαμε ότι ήδη κάποιος κόσμος της πόλης είχε αρχίσει να κάνει μία παρόμοια δουλειά, να προσπαθεί να συγκεντρώσει και να εμπλουτίσει το ήδη υπάρχον αρχειακό υλικό από αυτούς τους αγώνες, με αφορμή το αρχείο του ερασιτέχνη φωτογράφου Νικόλαου Ρίζου που έφτασε στα χέρια τους και ο οποίος μέσα από τον φακό του για πολλά χρόνια αποτύπωνε την την κοινωνική, πολιτική και πολιτιστική ιστορία του Βόλου. Ο Βαγγέλης Γαλανόπουλος και ο Στάθης Χαλαστάρας, δύο από τους ανθρώπους που συμμετέχουν σε αυτήν την ομάδα, ξέκλεψαν λίγο χρόνο από αυτήν την κοπιαστική δουλειά που βρίσκεται σε εξέλιξη, και μας μίλησαν για τους αυτόνομους περιβαλλοντικούς αγώνες στην Μαγνησία όπως τους βίωσαν προσωπικά.
Η δημιουργία της Οικολογικής Κίνησης Βόλου
Η Οικολογική Κίνηση Βόλου δημιουργείται το 1985 και αποτελεί την πολιτική έκφραση μίας διάθεσης για δραστηριοποίηση πάνω σε περιβαλλοντικά ζητήματα, σε μία εξωθεσμική και κινηματική κατεύθυνση. “Εμπνευστήκαμε από το πράσινο κίνημα στην Ευρώπη που εκείνη την εποχή είχε ένα ισχυρό πολιτικό χαρακτήρα και ένα αντιπυρηνικό περιεχόμενο”, θυμάται ο Βαγγέλης Γαλανόπουλος. “Το κίνημα στην Γερμανία δεν ήταν μονοθεματικό. Έβαζε θέματα οργάνωσης της κοινωνίας. Μια κοινωνία φιλελεύθερη και όχι μια κοινωνία σαν τα πυρηνικά εργοστάσια, συγκεντρωτική, αυταρχική. Έλεγε ότι ένα πυρηνικό εργοστάσιο αντανακλά και την κοινωνία και το κράτος. Μετά το Τσερνομπίλ αρκετός κόσμος έβρισκε σε αυτήν την θεωρία αντίδοτο”.
Την θεωρία της πολιτικής οικολογιας θα την παρουσιάσει στην Ελλάδα αρχικά η Οικολογική Κίνηση Θεσσαλονίκης. Ο Βαγγέλης θυμάται ένα σύνθημα αυτής της συλλογικότητας που τους είχε επηρεάσει, “η κοινωνία της μόλυνσης δεν καθαρίζεται, ανατρέπεται”. “Τότε υπήρχε ο Μπούκτσιν από την Αμερική ο οποίος μιλούσε για την αναρχική οικολογία, για την οργάνωση της κοινωνίας μέσα από κοινότητες… Όλα αυτά έπαιξαν σημαντικό ρόλο για να δημιουργήσουμε την ομάδα και για να οδηγηθούμε προς τον καθαρά κινηματικό χαρακτήρα της οικολογίας”, μας λέει. Η διάσπαση του αντιπυρηνικού κινήματος στην Γερμανία ανάμεσα στους λεγόμενους “θεμελιακούς” (που παρέμειναν κινηματικοί) και των “ρεαλιστών” (που μπήκαν στο κοινοβούλιο) θα επηρεάσει και τις συζητήσεις στο εσωτερικό του εγχώριου οικολογικού κινήματος. Η Οικολογική Κίνηση Βόλου θα κρατήσει κινηματικό χαρακτήρα σε αντίθεση με την κυρίαρχη τάση στην Αθήνα και στην Θεσσαλονίκη1.
Το εργοστάσιο της ΑΓΕΤ κερνάει θάνατο
Στην αρχή των συνεντεύξεων ρωτάμε τους συνομιλητές μας να μας στοιχειολογήσουν τους περιβαλλοντικούς αγώνες των προηγούμενων δεκαετιών. Μας αναφέρουν τους αγώνες για την μόλυνση της ατμόσφαιρας από την ΑΓΕΤ, τον Παγασητικό, τον Κραυσίδωνα, τα νερά των πηγών του Πηλίου. Είναι κωμικό και τραγικό συνάμα, οι αγώνες της δεκαετίας του ‘80 και του ‘90 να αφορούν τα ίδια ζητήματα που απασχολούν και σήμερα.
Κάπου στα μέσα της δεκαετίας του ‘80, προτού ακόμα δημιουργηθεί η Οικολογική Κίνηση, η ΑΓΕΤ αποφασίζει να αυξήσει την παραγωγή της και προφανώς και το μέγεθος του εργοστασίου της. “Παλαιότερα η σκόνη στην πόλη κάλυπτε τις κεραμοσκεπές, άλλαζαν χρώμα από το τσιμέντο. Δεν έπεφτε μόνο στα κεραμίδια αλλά και στα πνευμόνια, είχαμε πάρα πολλές πνευμονοκονιάσεις στις μικρές ηλικίες”, λέει ο Βαγγέλης Γαλανόπουλος. Μία σύγκρουση πρωτόγνωρη για την εποχή θα λάβει χώρα το 1986 όταν οι Χημικοί Μηχανικοί του ΤΕΕ θα οργανώσουν μία εκδήλωση στον Βόλο, πανελλαδικής εμβέλειας, για την ανάπτυξη της τσιμεντοβιομηχανίας. “Αυτό εμείς το θεωρήσαμε απαράδεκτο, κυκλοφορήσαμε αφίσες που έλεγαν ότι στο σπίτι του κρεμασμένου δεν μιλάνε για σκοινί και μπουκάραμε μέσα στην αίθουσα καμιά 40αριά άτομα. Σηκώσαμε πανό, δεν αφήσαμε τους επισήμους να μιλήσουν και έγινε μία μάχη σώμα με σώμα, έντονο ξύλο, για να μας πετάξουν έξω από τον χώρο και να γίνει η εκδήλωση”, θυμάται ο Βαγγέλης.
Ο αγώνας υπεράσπισης του Κραυσίδωνα
Η αερορύπναση στον Βόλο δεν προκαλείται μόνο από τη λειτουργία του εργοστασίου της ΑΓΕΤ αλλά και από τις νταλίκες και τα βυτία που πηγαινοέρχονται στο τσιμεντάδικο και στο εργοστάσιο της BP το οποίο τότε, πριν την περαιτέρω χωροταξική επέκταση της πόλης, βρισκόταν στα όριά της. Όλα αυτά τα οχήματα περνούσαν μέσα από την πόλη και τον Ιούνιο του 1988 ανακοινώνεται το σχέδιο επικάλυψης ενός από τα ποτάμια που διέρχονταν μέσα από αυτήν, του Κραυσίδωνα, με σκοπό την κατασκευή από πάνω του αυτοκινητόδρομου.2 Το ποτάμι τυπικά αποτελεί το διοικητικό όριο μεταξύ δύο Δήμων, του Βόλου και της Ν. Ιωνίας. Ουσιαστικά, ωστόσο, είναι πλήρως ταυτισμένο με την καθημερινότητα των προσφύγων της Ν. Ιωνίας. “Από την πλευρά εκείνη οι πρόσφυγες τον χώρο αυτόν τον είχαν σαν την παραλία τους. Εκεί έπαιρναν ανάσα γιατί τα σπίτια τους συνόρευαν με ένα μεγάλο μέρος του ποταμιού”, μας λέει ο Στάθης Χαλαστάρας. “Αυτοί ήταν πιο ευαισθητοποιημένοι, πιο προοδευτικοί. Ήταν το πρώτο πλυντήριο που είχαν οι κάτοικοι της περιοχής μετά το ‘22 που ήρθαν εδώ, όπως γινόταν την εποχή εκείνη. Και αργότερα τα παιδιά τους έπαιζαν και μεγάλωσαν εκεί μέσα”.
Ένα βράδυ του Ιουνίου του 1988, άτομα από την Οικολογική Κίνηση που μοιράζουν στην περιοχή μία ανακοίνωση για την κοπή 700 δένδρων που απαιτούνταν για να γίνει η επικάλυψη του ποταμιού, θα συναντήσουν στην αυλή ενός σπιτιού κάποιους ακόμα ανθρώπους της περιοχής οι οποίοι έχουν μαζευτεί και συζητούν για την οργάνωση των αντιστάσεών τους. Έτσι ξεκινάει μία γνωριμία και μία δυνατή συνεργασία γύρω από την υπόθεση υπεράσπισης του Κραυσίδωνα. Οι πρώτες κινήσεις είναι διερευνητικές σχετικά με τη θέση των τοπικών φορέων και των δημάρχων της πόλης για το ζήτημα. Οι δύο δήμαρχοι – της Ν. Ιωνίας και του Βόλου-, άνθρωποι προοδευτικοί όπως μας τους χαρακτηρίζουν οι συνομιλητές μας, αιφνιδιάζονται καθώς θεωρούν ότι η σχετική απόφαση έχει παρθεί εδώ και χρόνια και το θέμα θεωρείται λήξαν. Ωστόσο η έρευνα των ανθρώπων που αντιδρούν στο έργο θα αποκαλύψει ότι αυτό θα ανέτρεπε όλα τα υδραυλικά δεδομένα της περιοχής. Επρόκειτο για ένα ποτάμι σχεδόν 3 χιλιομέτρων μέσα στην πόλη και απαιτούνταν σχετικά έργα για να διασφαλιστεί αυτή από πλημμύρες, όπως και να γίνουν έργα ορεινής υδρονομίας ψηλά στο Πήλιο απ’ όπου πηγάζει. Υπό το βάρος αυτών των πληροφοριών συλλέγονται υπογραφές, βγαίνουν στα τοπικά ραδιόφωνα και τριγυρνούν στις γειτονιές στήνοντας ενημερωτικές εκδηλώσεις. Δημιουργείται ο Σύλλογος Φίλων του Κραυσίδωνα, ο οποίος προτείνει την κατασκευή περιφερειακού δρόμου εκτός της πόλης και ανάπλαση του Κραυσίδωνα και της παρόχθιας περιοχής σε γραμμικό πάρκο μήκους 3χλμ.. Η κοινωνική πίεση που δημιουργείται έχει τα πρώτα της αποτελέσματα στον Δήμο της Ν. Ιωνίας, ο οποίος τον Αύγουστο του 1988 αλλάζει στάση και θα ταχθεί κατά του έργου. Η αλλαγή της δημοτικής αρχής την επόμενη χρονιά δεν θα αλλάξει και την στάση της. Αντιθέτως τον Μάιο του 1990 ο Δήμος θα καταθέσει συγκεκριμένη πρόταση ανάπλασης της παραποτάμιας περιοχής. “Την εποχή εκείνη αυτή η πρόταση στριμώχνει κάπως όλους όσους ήθελαν να γίνει το έργο”, θυμάται ο Στάθης.
Στις 27 Ιουνίου του 1990, πριν ακόμα χαράξει ο ήλιος, συνεργεία συνοδευόμενα από ΜΑΤ εισβάλλουν στην κοίτη του ποταμού και αρχίζουν να κόβουν δένδρα. Ο κόσμος της περιοχής ενημερώνεται μέσα από ένα δίκτυο επικοινωνίας που είχε δημιουργηθεί, και ακολουθούν εκτεταμένα επεισόδια. Τα ραδιόφωνα της πόλης – οι παραγωγοί τους είχαν ήδη πάρει ξεκάθαρη θέση εναντίον του έργου – εκπέμπουν εκείνο το πρωινό και καλούν κόσμο να κατέβει στο ποτάμι. Η κατάσταση που διαμορφώνεται είναι τόσο βίαιη και πρωτόγνωρη για την πόλη που το πολιτικό της βάρος δεν μπορεί να το σηκώσει ο δήμαρχος Βόλου Κουμπούρης, ο οποίος φαίνεται να υποχωρεί. “Έρχεται ο δήμαρχος εκεί και λέει ότι αυτά τα έργα γίνονται ψήνοντας αρνιά και γλεντώντας, όχι με τα ΜΑΤ. Με άλλα λόγια δεν άντεξε όσα έγιναν και έπειτα πήρε απόφαση ενάντια στο έργο”, λέει ο Στάθης Χαλαστάρας. “Ο Δήμος Βόλου πάντα ήθελε αυτός ο χώρος να γίνει δρόμος. Αλλά το πιο ανεπίτρεπτο για μένα, ήταν ο ρατσισμός που έδειχνε απέναντι στον κόσμο της Ν. Ιωνίας που ήταν πρόσφυγες. Σε αυτόν τον συνοικισμό έμεναν άνθρωποι που ήρθαν από κάπου μακρυά, τους εγκαταστήσαμε πέραν του Κραυσίδωνος όπως λέει και η ιστορία, τους αραδιάσαμε μέσα σε 20 τ.μ. τον καθένα και δεν μας ενδιέφεραν”.
Στον αγώνα θα εμπλακούν πέρα από τους Φίλους του Κραυσίδωνα, η Οικολογική Κίνηση Βόλου, η Εταιρεία Περιβάλλοντος και η Περιβαλλοντική Πρωτοβουλία. Σταδιακά, οι διάφοροι τοπικοί φορείς θα μετατοπιστούν στη θέση τους σχετικά με την αναγκαιότητα του έργου. Το 1993 θα κατατεθεί αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για την ανάπλαση της περιοχής που αναφέρεται σε παρόχθιους δρόμους με τους οποίους θα ενοποιηθεί το ποτάμι, να μην είναι διαμπερής η κυκλοφορία ώστε να δοθεί χώρος στον κόσμο κ.τ.λ. Όλες αυτές οι διαδικασίες γίνονται μέσα από ανοιχτές συνελεύσεις είτε στην γειτονιά της Ν. Ιωνίας, είτε στο δημαρχείο. “Όταν εγκρίθηκε η απόφαση για την ανάπλαση, οι παρόχθιοι κάτοικοι από την πλευρά της Ν. Ιωνίας, προκειμένου να γίνει πιο ανθρώπινος ο χώρος, δέχτηκαν τη μείωση του συντελεστή δόμησης κατά δύο ορόφους. Πρακτικά σημαίνει ότι ο καθένας από τους κατοίκους της περιοχής έχασε ένα πολύ σημαντικό περιουσιακό στοιχείο”, λέει ο Στάθης.
Από την μεριά της Ν. Ιωνίας δημιουργούνται δύο πεζοδρομημένα τμήματα, ενώ δεν συμβαίνει το ίδιο από την μεριά του Δήμου Βόλου ο οποίος συνεχίζει να προσπαθεί να υλοποιήσει μέρος του αρχικού σχεδίου θέλοντας οι δύο παρόχθιοι δρόμοι, η Καραμπατζάκη και η Ζάχου να μετατραπούν σε εσωτερικό περιφερειακό δακτύλιο. “Δημιουργείται ένας πυρήνας ανθρώπων, όπου είμαστε και εμείς μέσα, και μαζί με τους κατοίκους της οδού Ζάχου προσπαθούμε να ανατρέψουμε την απόφαση του Δήμου Βόλου. Δεν τα καταφέρνουμε και εδώ δημιουργείται ένα ζήτημα μεταξύ των πολιτών. Οι άνθρωποι από την μεριά του Βόλου πίεζαν και έλεγαν γιατί να έχουμε εμείς κυκλοφορία και να μην έχουνε και οι απέναντι, αντί να πουν το αντίθετο. Αντί να συνεχίσουμε να παλεύουμε σαν συλλογικότητα Φίλων του Κραυσίδωνα, προσπαθούσαμε να τους πείσουμε ότι δεν είναι θέμα να καταστρέψεις αυτό που έγινε απέναντι, αλλά να γίνει το ίδιο και σε εσένα”.
Το 2017 έρχεται σαν θέμα από τον ενιαίο πια Δήμο Βόλου η αυτοκινητοδρόμηση της οδού Καραμπατζάκη. Ένας δεύτερος κύκλος αγώνα ξεκινάει. “Η δημοτική αρχή, ενώ περίμενε ότι μέσα σε 1-2 βδομάδες θα είχε κάνει την περιβόητη διάνοιξη, της πήρε 5 χρόνια περίπου”, λέει ο Στάθης. Όμως τώρα, σε σχέση με τον αγώνα που διεξήχθη στα τέλη του ‘80 και στις αρχές του ‘90 υπάρχει μία πολύ σημαντική διαφορά. “Η περιοχή έχει αλλάξει ριζικά, έχουν γίνει πολυκατοικίες με άτομα που τους λες καλημέρα και τρομάζουν. Δεν αγαπούν τον χώρο, δεν τον έχουν βιώσει και δεν τους ενδιαφέρει”. Συνεργεία του Δήμου τον Νοέμβριο εκείνης της χρονιάς επιχειρούν επανειλημμένως να ξηλώσουν τα πεζοδρομημένα κομμάτια του δρόμου, προκαλώντας αντιδράσεις των κατοίκων. “Μία συγκλονιστική στιγμή τότε ήταν η εικόνα ενός παππού ο οποίος πήρε το μυστρί, κάθισε και κολλούσε τις πλάκες που είχε σπάσει το κομπρεσέρ. Αυτός ο άνθρωπος, ο οποίος είχε ζήσει 25-30 χρόνια σε αυτόν τον χώρο, τον αντιλαμβάνονταν αλλιώς”.
Σήμερα η αρχική μελέτη του 1990 έχει εμπλουτιστεί από μία πρωτοβουλία του τμήματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, το οποίο έχει ξεκινήσει μία προσπάθεια καταγραφής όλου αυτού του αγώνα για την υπεράσπιση του Κραυσίδωνα και μπορεί κανείς να ακούσει τα σχετικά ηχητικά κάνοντας έναν περίπατο στην περιοχή. Το τμήμα Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστήμιου Θεσσαλίας ζήτησε από τους ανθρώπους της πόλης, μέσα από μία συμμετοχική διαδικασία, να σχεδιάσει το ποτάμι όπως το φαντάζεται. “Σκοπός να υπάρξει μία έτοιμη μελέτη για το μέλλον καθώς δεν μπορεί να δοθεί σε αυτόν τον δήμαρχο που έχουμε τώρα. Απέχει πάρα πολύ από το να αντιληφθεί τί σημαίνει βιώσιμη πόλη, να βρίσκεσαι με τους ανθρώπους και να μιλάς χωρίς να κινδυνεύεις να σε χτυπήσει κάποιο αυτοκίνητο”, λέει ο Στάθης Χαλαστάρας.
Ο Παγασητικός δηλητηριάζεται
Τα απόβλητα της βιομηχανικής ζώνης της Λάρισας χύνονται στον Παγασητικό μέσω της σήραγγας της Κάρλας, δημιουργώντας ένα τεράστιο πρόβλημα. Είμαστε στην εποχή της αχυροκυτταρίνης, απόβλητο κυρίως του εργοστασίου παραγωγής οινοπνεύματος. Η κατάσταση επιδεινώνεται και από το γεγονός ότι στην πόλη του Βόλου δεν υπήρχε αποχετευτικό σύστημα. Γίνονται διάφορες θεσμικές συσκέψεις στις οποίες προσπαθεί να παρέμβει και η Κίνηση χωρίς να τους δίνεται ο λόγος. “Ενεργοποιηθήκαμε και εμείς με διαδηλώσεις και με κουβέντες σε ανοιχτούς χώρους. Τους καλέσαμε όλους, ακόμα και τον Δήμο, να κάνουμε μία συμβολική ενέργεια και να σφραγίσουμε στην σήραγγα της Κάρλας”, λέει ο Βαγγέλης Γαλανόπουλος. Η πρόταση δεν γίνεται αποδεκτή. Τότε εκατοντάδες κόσμου θα κινηθεί αυτόνομα με τα αυτοκίνητά του, κουβαλώντας οικοδομικά υλικά και θα σφραγίσει σε μία συμβολική κίνηση την σήραγγα. Μία κίνηση που προκάλεσε μεγάλο σούσουρο και αποτελεί κομβικό σημείο στην μετέπειτα πορεία της Οικολογικής Κίνησης.
Ο πρώτος αγώνας για τις πηγές του Πηλίου
Στο Πουρί, ένα χωριό στις ανατολικές πλαγιές του Πηλίου, το 1992 δόθηκε ο πρώτος αγώνας για την υπεράσπιση των νερών του βουνού. Η Νομαρχία, σε συνεργασία με τον Δήμο Βόλου, θέλησαν να πάρουν το νερό από τις πηγές της “Λαγωνίκας” και να το μεταφέρουν στον Βόλο, καθώς τότε η Coca Cola σχεδίαζε να κατασκευάσει στην πόλη ένα εργοστάσιο και χρειάζονταν 6.000 κυβικά νερού την ημέρα. Το χωριό και οι καλλιέργειες των ανθρώπων του υδρεύονταν από αυτά τα νερά. Ο αγώνας τους κράτησε δύο χρόνια και μας τον διηγείται ο Βαγγέλης Γαλανόπουλος. “Κατέληξε σε μία μάχη που δόθηκε πάνω στο βουνό όταν ανεβήκαν νύχτα, μαζί με τα χωματουργικά μηχανήματα, εκατοντάδες ματατζήδες. Οι άνθρωποι εκεί είχαν στήσει από καιρό παρατηρητήρια, τους είδαν να έρχονται και μαζεύτηκε όλο, μα όλο, το χωριό, και τα μικρά παιδιά μαζί. Έγιναν εκτεταμένες συγκρούσεις, χρησιμοποιήθηκαν μέχρι και δυναμίτες. Με αποτέλεσμα τα μηχανήματα να σηκωθούν να φύγουν, να έχουν τραυματίες. Μετά από αυτό συλλάβανε στον Βόλο έναν κάτοικο του χωριού, τον καταδίκασαν και τον έριξαν στην φυλακή για 6 μήνες για κατοχή εκρηκτικών. Κάναμε πορεία μέχρι τις φυλακές για την αστυνομική βία. Είχε έρθει όλο το χωριό στον Βόλο”.
“Το Πουρί ήταν ένα χωριό όχι τουριστικό, αλλά πραγματικά ινδιάνικο. Οι άνθρωποί του ασχολούνταν με τα κάρβουνα, έμεναν για μήνες με σκηνές μέσα στο βουνό και έκοβαν ξύλα, ήταν άγριοι κυνηγοί. Αυτοί ζούσαν με το νερό. Εμείς, σαν Κίνηση, πήγαμε και βρήκαμε αυτούς τους ανθρώπους, τους γνωρίσαμε και γίναμε αδέρφια και σύντροφοι”. Η Οικολογική Κίνηση θα επιχειρήσει την διασύνδεση αυτού του αγώνα με δύο αντίστοιχους που διεξάγονται εκείνη την χρονική στιγμή σε άλλα γεωγραφικά σημεία, στον Καλαμά της Θεσπρωτίας και στην Αραβησσό της Πέλλας3. “Εκεί, η αντίστοιχη δημοτική εταιρεία ύδρευσης ζήτησε νερό από την περιοχή. Αυτοί είχαν πέντε αντλιοστάσια, τους είπαν ότι θα πάρουν το ένα και συμφώνησαν. Αλλά άρχισε να ξεραίνεται ο κάμπος και οι κάτοικοι διαπιστώνουν ότι εν κρυπτώ τους πήραν τρία από τα αντλιοστάσια. Έβαλαν εκρηκτικά και ανατίναξαν και τα τρία, με αποτέλεσμα να ακολουθήσουν συλλήψεις και δικαστήρια”.
“Η επιρροή που είχαμε στο Πουρί ήταν πολύ μεγάλη. Οι άνθρωποι εκεί, κάποια στιγμή αντιδρώντας κατέθεσαν τα εκλογικά τους βιβλιάρια και είπαν ότι καταργούν την κοινότητα σαν διοίκηση και από εδώ και πέρα θα υπάρχει μόνο η λαϊκή συνέλευση. Αυτήν την απόφαση την πήραν μια μέρα συζητώντας και ρωτώντας την δική μας άποψη. Τα δικά μας παιδιά είχαν ένα τεράστιο πολιτικό ζήτημα το οποίο το έφεραν στην συνέλευσή μας. Συζητούσαμε που είναι η κόκκινη γραμμή για εμάς, που ξεκινάει το καπέλωμα επειδή έχουμε κάποια παραπάνω εμπειρία πάνω σε τέτοια πράγματα. Είναι πολύ ελκυστικό να σε ρωτάει ο άλλος και εσύ να τους λες “ναι ρε, καταργήστε τα όλα””.
Χλώριο και ιδιωτικοποίηση
Το 2011, μετά την διοικητική συγχώνευση χωριών του Πηλίου στον Δήμο Βόλου με την εφαρμογή του σχεδίου Καλλικράτης, άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτες θεσμικές κινήσεις που οδηγούσαν προς την αρπαγή των νερών του Πηλίου. “Τώρα δεν έμπαινε θέμα εκμετάλλευσης των πηγών του Πηλίου από ιδιώτες. Ο Σκοτινιώτης, ένας αριστερός δήμαρχος, στην αρχή μας είπε ότι εμείς από τα χωριά δεν θα έχουμε λόγο για τις πηγές γιατί πλέον ανήκουν σε όλο τον Βόλο και δεν είμαστε ιδιοκτήτες τους. Κάτι που ούτως ή άλλως δεν συνέβαινε, γιατί ήδη ο Βόλος έπαιρνε από πολύ παλιά νερό από τις πηγές επάνω. Το θέμα είναι ότι όλο αυτό το νερό έπεφτε σε ένα δίκτυο σπασμένο, έφευγε κάτω από την πόλη, γινόταν υφάλμυρο, δηλητηριαζόταν και με απόβλητα. Αυτοί αντί να γιατρέψουν τις απώλειες του νερού ζητούσαν να παίρνουν και άλλο νερό από πάνω”, λέει ο Βαγγέλης. Επιπρόσθετα, το 2013 και η διαχείριση της άρδευσης θα φύγει από τις κοινότητες του Πηλίου και θα ανατεθεί σε μία ήδη καταχρεωμένη ΔΕΥΑΒ, η οποία δεν είναι καν σε θέση να διασφαλίσει ασφαλές πόσιμο νερό στην πόλη. Το ποιος θα διαχειρίζεται την άρδευση δεν ήταν ένα δευτερεύον ζήτημα, καθώς μιλάμε για ένα δίκτυο από αυλάκια εκατοντάδων χιλιομέτρων τα οποία εκτείνονται σε ολόκληρο το βουνό και για σχεδόν 3.000 χρήστες του οι οποίοι καλλιεργούν κάστανα, κεράσια, μήλα και ποτίζουν τους μπαξέδες τους.
Κάποιους μήνες αργότερα οι κάτοικοι των χωριών του Πηλίου μυρίζουν χλώριο στο νερό που πίνουν. “Ήρθαν και έριξαν προληπτικά χλώριο για το καλό μας. Σε εμάς το νερό πάντα ερχόταν από την πηγή και δεν είχαμε ποτέ προβλήματα. Σαν κοινότητες το μετρούσαμε κιόλας, φροντίζαμε τις διαρροές και τις βλάβες”. Αυτό είναι και το σημείο καμπής για την συγκρότηση της Κίνησης Πολιτών Πηλίου και Βόλου για το νερό.4 Η προσπάθεια χλωρίωσης του νερού ξεκίνησε από τις πηγές στην περιοχή των Σταγιατών, της Πορταριάς και της Μακρυνίτσας. “Ενδιαφέρθηκε όμως και κόσμος από άλλα χωριά οι οποίοι έκαναν τοπικές συνελεύσεις και αποφάσισαν να ενταχθούν στην Κίνηση. Όλες αυτές οι συνελεύσεις ήταν πάντα οργανωμένες με έναν αντιιεραρχικό τρόπο, γιατί αυτό ήταν πολύ φυσικό στον κόσμο. Οι πρόεδροι συνήθως δεν συμμετείχαν και στις περιπτώσεις που πήγαιναν συζητούσαν και αυτοί όπως όλος ο υπόλοιπος κόσμος. Ήταν η πρώτη φορά που τα χωριά ενωθήκαν και έκαναν κάτι από κοινού. Ζητήσαμε διάλογο, δεν τον είχαμε ποτέ και αναγκαστήκαμε 400 άτομα να πάμε στο δημαρχείο”, περιγράφει ο Βαγγέλης Γαλανόπουλος. Ο ίδιος, ως κάτοικος των Σταγιατών, συμμετέχει από την αρχή σε όλες αυτές τις διαδικασίες.
Το ιστορικό σινεμά Αχίλλειο
Ακολουθώντας το γενικότερα κλίμα της μεταπολεμικής εποχής στην Ελλάδα, ο Βόλος ήταν γεμάτος με κινηματογράφους, 34 στον αριθμό. Εκείνα τα χρόνια το σινεμά δεν αποτελούσε μόνο ένα είδος πολιτιστικής διασκέδασης, αλλά και ενημέρωσης των ανθρώπων, πλάι στις εφημερίδες και στα ραδιόφωνα. Άρθρα που έχουν δημοσιευτεί στον τοπικό τύπο αναφέρονται σε κινηματογράφους της πόλης που μπορεί να έκοβαν και 3.000 εισιτήρια την ημέρα. Ένας από τους πιο παλιούς και ιστορικούς ήταν το Αχίλλειον το οποίο είναι ταυτισμένο με την ίδια την ιστορία του Βόλου. Κατασκευασμένο από τον αρχιτέκτονα Κ. Χατζηαργύρη ξεκίνησε την λειτουργία του το 1928. Πέρα από την μοναδική αρχιτεκτονική του εντυπωσιάζει το, πρωτοποριακό για την εποχή, στοιχείο ότι το καλοκαίρι η οροφή του ανοίγει και μετατρέπεται σε θερινός. Αγοράζεται από ιδιώτη Βολιώτη με σκοπό να κατασκευαστεί ξενοδοχείο στη θέση του. Ένας αγώνας για τη διάσωση του κινηματογράφου ξεκινάει. “Είχαν προλάβει να ανοίξουν μία τεράστια τρύπα πίσω από την οθόνη του σινεμά, που έβλεπε προς την Ιάσωνος. Τους σταματήσαμε. Για έξι μήνες κάναμε κατάληψη στον χώρο. Κοιμόμασταν εκεί μέσα, οργανώναμε συναυλίες με νέα παιδιά της εποχής. Κάναμε μία τεράστια συναυλία όπου τα συγκροτήματα έπαιζαν πάνω στα χαλάσματα. Και από κάτω ήταν τουλάχιστον 1.000 άτομα και γινόταν χαμός”, θυμάται ο Βαγγέλης Γαλανόπουλος. Η Οικολογική Κίνηση συμμετέχει στον αγώνα δυναμικά, συσπειρώνει αρκετό κόσμο και δημιουργείται η Κίνηση για την Προστασία του Αχίλλειου. Η κατεδάφιση του κινηματογράφου θα αποτραπεί την τελευταία στιγμή, τον Ιανουάριο του 1991.
Το καταφύγιο περίθαλψης άγριων ζώων
Στις αρχές της δεκαετίας του ‘90 ο Σύλλογος Φίλων του Κραυσίδωνα, μαζί με κάποια ακόμα άτομα θα δημιουργήσουν ένα καταφύγιο περίθαλψης άγριων ζώων και πουλιών, ένα εγχείρημα που θα κρατήσει περίπου 15 χρόνια. “Είχαμε κάνει μία εξαιρετική ομάδα που κινήθηκε πέρα από την περίθαλψη και στο κομμάτι της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, της ενημέρωσης και της ευαισθητοποίησης”, λέει ο Στάθης Χαλαστάρας ο οποίος συμμετείχε από την αρχή στο εγχείρημα. “Καταφέραμε να σώσουμε κάπου 6.500 ζώα και πουλιά και πολλά περισσότερα να τα βοηθήσουμε, χωρίς περίθαλψη, να φύγουν. Είχαμε μία σημαντική βοήθεια από τον τότε Δήμο της Ν. Ιωνίας, ο οποίος μας είχε παραχωρήσει έναν χώρο και κάλυπτε τα πάγια έξοδα, όλα τα υπόλοιπα φροντίζαμε εμείς να τα βρούμε. Τα πράγματα άλλαξαν αργότερα μετά την κρίση, δεν υπήρχε πια η οικονομική δυνατότητα. Για παράδειγμα, ένα αετόπουλο χρειάζεται να τρώει πολύ καλύτερα από έναν ασθενή άνθρωπο για να μπορέσεις να το επαναφέρεις”. Ο κόσμος που συμμετέχει στο καταφύγιο θα εμπλακεί και σε δικαστικούς αγώνες για την προστασία των υγροτόπων της περιοχής. “Με την επέκταση του λιμανιού του Βόλου θα χανόταν ένας σημαντικός υγρότοπος, ένας ενδιάμεσος σταθμός μεταξύ της Κάρλας και άλλων υγροτοπικών περιοχών”.
Η διασύνδεση των αγώνων
Αρκετοί από τους αγώνες που παρουσιάζονται παραπάνω συμβαίνουν παράλληλα μέσα στην πόλη. Ένα ερώτημα που προκύπτει είναι εάν υπήρξε διασύνδεσή τους. “Σε ότι αφορά τα θέματα της πόλης υπήρξε και μάλιστα πολύ έντονα. Ο κόσμος που ήρθε στον Κραυσίδωνα εμφανίστηκε στο Αχίλλειο, ο κόσμος από το Αχίλλειο εμφανίστηκε στο νοσοκομείο – γιατί είχαμε και εκεί κάποιο θέμα-5 και στον Παγασητικό που ήθελαν να τον γεμίσουν με ιχθυοτροφεία”, λέει ο Βαγγέλης Γαλανόπουλος. “Σε ότι αφορά το Πουρί δεν έγινε. Ήταν μία κοινωνία πιο παραδοσιακή, πιο πατριαρχική. Επίσης, στην ιστορία της Κάρλα δεν υπήρξε ενδιαφέρον από τον αγροτικό πληθυσμό, έβλεπε το θέμα όπως του το πλασάρανε. Υπήρχε μία ελλειπτική αντίληψη σε σχέση με το περιβάλλον”.
Κύκλος
Η Οικολογική Κίνηση Βόλου θα κάνει τον κύκλο της και θα σταματήσει να υπάρχει σαν τέτοια, τους ανθρώπους της ωστόσο συνεχίζεις να τους συναντάς στους αγώνες του σήμερα. “Η ακτιβιστική δράση είχε σαν αποτέλεσμα ο κόσμος να απευθύνεται σε εμάς για να λύσουμε το πρόβλημά του. Μας έπιαναν στον δρόμο και μας έλεγαν να κατέβουμε στις εκλογές. Και είπαμε ότι αυτό δεν ήταν σωστό. Ξεπέσαμε στην ανάθεση. Το δεχόμαστε και λέμε το αφήνουμε εδώ. Και προχωράμε ο καθένας με τις εμπειρίες του στα επόμενα. Όλος αυτός ο κύκλος μας άφησε πολύ έντονα πράγματα, χαρακτήρισε την ζωή μας όλη”, λέει ο Βαγγέλης.
Μιλώντας σήμερα με τους ανθρώπους που συμμετείχαν σε εκείνους τους αγώνες και ξεφυλλίζοντας ένα δυσεύρετο αρχειακό υλικό απλώνεται μπροστά μας ένας τεράστιος πλούτος βιωμάτων και εμπειριών, μία πολιτική μαγιά η μυρωδιά της οποίας απλώνεται μέχρι τις ημέρες μας. Το ότι οι διεκδικήσεις του τότε επανέρχονται και στο σήμερα με την ίδια ορμητική ανάγκη, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι εκείνοι οι αγώνες δεν πέτυχαν τους σκοπούς τους. Είναι που η εξουσία επιστρέφει με διαφορετικούς τρόπους να ανοίξει ξανά μέτωπα από τα οποία είχε οπισθοχωρήσει, τα οποία είχαν κερδηθεί με αγώνες. Είναι και που το κεφάλαιο σήμερα διαμεσολαβεί όλο και περισσότερο τις καθημερινές μας σχέσεις και προσπαθεί να επεκτείνει την κερδοφορία του, πάντα σε βάρος του περιβάλλοντος, των κοινωνικών μας αναγκών, της ποιότητας της ζωής μας. Και είναι αυτός ο λόγος που όλοι αυτοί οι αγώνες, αυτόνομοι από κόμματα και αυτοοργανωμένοι στη βάση τους, τροφοδοτούνται συνεχώς με καινούργιο κόσμο, γιατί αφορούν τις ίδιες τις ζωές μας. Και η μοιρασιά αυτής της ιστορίας, των εμπειριών, των επιτυχημένων τακτικών και των λαθών, είναι ένα σημαντικό εργαλείο για την συνέχισή τους.
Σημειώσεις
1 Από το 1984 μέχρι το 1992 η Οικολογική Κίνηση Βόλου θα εκδώσει το περιοδικό “Περί ανέμων και υδάτων και όχι μόνο”, το οποίο θα κυκλοφορήσει 9 τεύχη. Τα πρώτα του, είναι χειρόγραφα. Κάποια από αυτά είναι ψηφιοποιημένα και μπορείτε να τα βρείτε στο Ελευθεριακό Ψηφιακό Αρχείο (libertarianarchive.gr/archive/item/18419). Από το 1992 μέχρι το 1995 θα κυκλοφορήσει ο “Μίτος”, μία εφημερίδα σε σχήμα tabloid. Η Κίνηση πέρα από ζητήματα περιβαλλοντικά ή σχετικά με την πυρηνική ενέργεια θα οργανώσει εκδηλώσεις για τους αντιρρησίες συνείδησης και για τον αντιτρομοκρατικό νόμο της εποχής. Όλα τα χρόνια της ύπαρξής της στεγάζεται σε χώρους που της παραχωρούν άνθρωποι της πόλης, οι οποίοι αναγνωρίζουν την πολιτική δουλειά που κάνει.
2 . Ένα από τα πρώτα πανό που θα εμφανιστούν στις κινητοποιήσεις λέει “Όχι στην αθηνοποίηση της πόλης μας”. Αναφέρεται στο αρνητικό παράδειγμα της επικάλυψης του ποταμού Κηφισού στην Αθήνα για την δημιουργία της προέκτασης της εθνικής οδού, για τις συνέπειες του οποίου κατά καιρούς γίνεται λόγος μέχρι σήμερα.
3 Μία αναλυτική αναφορά στο χρονικό του αγώνα αλλά και κάποια συμπεράσματα από αυτόν έχουν καταγραφεί στην εφημερίδα “Αναρχία”, την οποία εξέδιδε η Ένωση Αναρχικών, Γενάρης 1990, φύλλο 16ο, σελ. 8-9, 15. Σε ηλεκτρονική μορφή μπορείτε να την βρείτε στο manifesto-library.espivblogs.net/files/2018/02/Νο-16compress.pdf Το ζήτημα εξακολουθεί να απασχολεί κατά καιρούς την τοπική κοινωνία, καθώς από τις πηγές της περιοχής υδρεύεται η Θεσσαλονίκη, ενώ το ίδιο το χωριό αντιμετωπίζει σοβαρά θέματα με την έλλειψη του νερού.
4 Στο blog watervolo.blogspot.com μπορείτε να βρείτε όλο το υλικό της Κίνησης.
5 . Το 1992 αποφασίζεται για την επέκταση του νοσοκομείου του Βόλου να γκρεμιστεί το νεοκλασικό κτίριο του Λοιμωδών και να κοπούν καμιά 40αριά αιωνόβια πεύκα και ευκάλυπτοι. Αντιδράσεις θα υπάρξουν από συλλογικότητες, κατοίκους της περιοχής, αρχιτέκτονες και μηχανικούς της πόλης, ενώ για διάφορα στάδια της διαδικασίας παρακάμπτονται οι νομότυπες διαδικασίες. Αντιπροτείνεται η επέκταση του νοσοκομείου να γίνει στα ήδη υπάρχοντα ελεύθερο χώρο των 6 στρεμμάτων. Την ίδια στιγμή καταγγέλλονται βασικά προβλήματα στις ήδη υπάρχουσες υπηρεσίες που παρέχει το νοσοκομείο.